Կր­թա­կան գոր­ծի սկիզ­բը. հոգ­ևո­րա­կա­նութ­յան դե­րը

1828 թ. Արևելյան Հայաստանի Ռու­սաս­տա­նին միա­ցու­մով զար­գա­ցում ապ­րե­ցին հայ դպրոցն ու ման­կա­վար­ժա­կան միտ­քը, վե­րելք ապ­րեց կրթութ­յու­նը: «Սկ­սած 1830-ա­կան թվա­կան­նե­րից, տար­բեր ժա­մա­նակ­նե­րում ռու­սաս­տան­յան կայս­րութ­յան սահ­ման­նե­րում բաց­վել ու գոր­ծել են շուրջ 1200 հայ դպրոց­ներ, այդ թվում`Եր­ևա­նի թե­մում՝ 550»[1]: Ելի­զա­վետ­պո­լի նա­հան­գի Եր­ևա­նի թե­մի Տաթ­ևի վի­ճա­կի Սի­սիա­նի, Գո­րի­սի, Ղա­փա­նի և Մեղ­րու շրջան­նե­րում բաց­վել և գոր­ծել է 59 դպրոց, ո­րից 24-ը՝ Ղա­փա­նում: Թեև դպրոց­նե­րը կրել են ե­կե­ղե­ցա­կան ծխա­կան ա­նու­նը, սա­կայն ու­նե­ցել են աշ­խար­հիկ ուղղ­վա­ծութ­յուն: Դպ­րոց­նե­րի մեծ մա­սը կար­ճատև կյանք է ու­նե­ցել և փակ­վել է մի­ջոց­նե­րի բա­ցա­կա­յութ­յան պատ­ճա­ռով: Հայտ­նի են փակ­ված դպրոց­նե­րի վե­րա­բաց­ման դեպ­քեր:

Դպ­րոց­նե­րի պատ­մութ­յան ու­սում­նա­սի­րութ­յան գլխա­վոր աղբ­յուր պի­տի հան­դի­սա­նան վի­ճա­կագ­րա­կան տե­ղե­կութ­յուն­նե­րը, հաշ­վետ­վութ­յուն­նե­րը, այլ վա­վե­րագ­րեր: Սա­կայն 19-րդ դա­րի 30-60-ա­կան­նե­րին ընդ­հան­րա­պես չի ե­ղել վի­ճա­կագ­րութ­յուն, իսկ հե­տա­գա­յում թեև ո­րոշ չա­փով կար­գա­վոր­վել է գոր­ծը, բայց ա­մեն բան ար­վել է չհա­մա­կարգ­ված, կի­սատ-պռատ: Կան դպրոց­ներ, ո­րոնք ար­խիվ­ներ են ու­նե­ցել, սա­կայն դրանք կո­րել են ան­վե­րա­դարձ: Այս բո­լո­րը վե­րա­բե­րում է նաև այն­պի­սի մի շրջա­նի, ինչ­պի­սին Կա­պանն է: Կա­պան­յան դպրո­ցի մա­սին մենք խո­սում ենք գրա­վոր ու բա­նա­վոր հի­շո­ղութ­յուն­նե­րի, մա­մու­լի հրա­պա­րա­կում­նե­րի և­ ար­խի­վա­յին վա­վե­րագ­րե­րի հի­ման վրա: 1836թ.­մար­տի 11-ի՝ Ռու­սա­կան կա­ռա­վա­րութ­յան ըն­դու­նած «­Հայ լու­սա­վոր­չա­կան հա­վա­տի հոգ­ևոր գոր­ծե­րի կա­ռա­վար­ման կա­նո­նադ­րութ­յու­նը» (Положение) հնա­րա­վո­րութ­յուն տվեց գյու­ղե­րում ու­նե­նալ ծխա­կան դպրոց­ներ: Ե­կե­ղե­ցա­կան ծխա­կան դպրոց­նե­րը բաց­վում էին ե­կե­ղե­ցի­նե­րին կից, պահ­վում էին ե­կե­ղե­ցու, բնակ­չութ­յան, բա­րե­րար­նե­րի, բա­րե­գոր­ծա­կան հաս­տա­տութ­յուն­նե­րի մի­ջոց­նե­րով և­ ուս­ման վար­ձա-վճար­նե­րով: Դ­րանք տար­րա­կան դպրոց­ներն էին՝ եր­կու տի­պի՝ մի­դաս­յան /եր­կամ­յա/ և­ երկ­դաս­յան /չոր­սամ­յա/: Դպ­րոց­նե­րը մշտա­պես կա­րի­քի մեջ էին: Պե­տութ­յու­նը, ինչ­պես ա­սում են, ձեռ­քե­րը լվա­ցել էր դպրո­ցից:

Ինչ­պես Հա­յաս­տա­նի այլ շրջան­նե­րում, Ղա­փա­նում ևս կր­թա­կան գոր­ծը իր վրա էր վերց­րել հոգ­ևո­րա­կա­նութ­յու­նը: Ղա­փան­յան հոգ­ևոր տոհ­մե­րը խոր ազ­դե­ցութ­յուն ու­նեին հա­սա­րա­կութ­յան վրա, աչ­քի էին ընկ­նում ի­րենց ան­հա­տա­կա­նութ­յուն­նե­րով, ժո­ղովր­դին ծա­ռա­յե­լու, նրան օգ­տա­կար լի­նե­լու բազ­մա­թիվ օ­րի­նակ­նե­րով: Արդ­յոք ղա­փան­յան հոգ­ևո­րա­կա­նութ­յու­նը կա­րող էր իր վրա վերց­նել տա­րա­ծաշր­ջա­նի կրթութ­յան գոր­ծը: Սկզբ­նա­կան շրջա­նում՝ ա­յո՛:

Հոգ­ևո­րա­կան­նե­րի զա­վակ­նե­րը գյու­ղե­րում սո­վո­րե­լուց հե­տո մեկ­նում էին Տաթև, Գո­րիս, Շու­շի, Էջ­միա­ծին, Թիֆ­լիս, կրթութ­յուն էին ստա­նում և  վե­րա­դառ­նում էին՝ խա­վա­րից ու ան­գի­տութ­յու­նից հայ­րե­նա­կից­նե­րին դուրս բե­րե­լու մտադ­րութ­յամբ: 19-րդ դա­րա­վեր­ջի և 20-րդ դա­րասկզ­բի հոգ­ևոր այս տնե­րից ծա­գող քա­հա­նա­յա­կան ըն­տա­նի­քի շատ ու շատ զա­վակ­ներ կրթութ­յուն էին ստա­նում հիմ­նա­կա­նում Շու­շիում և վե­րա­դառ­նում էին ոչ որ­պես հոգ­ևո­րա­կան­ներ. ի­րենց հա­մար նոր աշ­խար­հիկ զբաղ­մունք­ներ էին գտնում: Մի մա­սը ու­սուց­չութ­յուն էր ա­նում դպրոց­նե­րում:

Ղա­փան­յան հոգ­ևոր տոհ­մե­րը ծա­գում էին գյու­ղե­րից, ապ­րում էին գյու­ղե­րում, աչ­քի էին ընկ­նում ի­րենց ուս­յալ զա­վակ­նե­րով[2]:

Ձ­ևա­վոր­վել էր ու­սուց­չութ­յան եր­կու խավ՝ ծխա­կան դպրոց­նե­րի և պե­տա­կան դպրոց­նե­րի: Ա­ռա­ջի­նը կապ­ված էր ե­կե­ղե­ցու հետ, վար­ձատր­վում էր նրա կող­մից, երկ­րոր­դը վճար­վում էր պե­տութ­յան կող­մից: Հա­սա­րա­կա­կան կյան­քում ա­ռա­ջըն­թաց էր այն, որ այս եր­կու խմբե­րը հա­մե­րաշխ­վել և հա­մա­գոր­ծակ­ցում էին միմ­յանց հետ:

«Ու­սուց­չութ­յան այս եր­կու հատ­ված­նե­րը,- գրում է Ստ. Լի­սից­յա­նը,- չնա­յած այն հան­գա­ման­քին, որ են­թարկ­վում էին տար­բեր ի­րա­վա­սութ­յուն­նե­րի, հա­վա­սա­րա­պես հա­մե­րաշխ ակ­տի­վութ­յամբ էին մաս­նակ­ցում տե­ղա­կան հա­սա­րա­կա­կան խնդիր­նե­րի լուծ­մանն ու ծա­վալ­վող դա­սա­կար­գա­յին, ինչ­պես և­ ազ­գա­յին պայ­քա­րին՝ հա­րե­լով այս կամ այն կու­սակ­ցա­կան խմբա­վոր­մա­նը և­ ի­րենց ետ­ևից տա­նե­լով տե­ղա­կան մտա­վո­րա­կա­նութ­յա­նը, ո­րը կազմ­ված էր ա­ռա­վե­լա­պես պե­տա­կան և հա­սա­րա­կա­կան հիմ­նարկ­նե­րի, ինչ­պես և հան­քա­վայ­րե­րում ծա­ռա­յող­նե­րից»[3]:

Շատ են հոգ­ևո­րա­կան գոր­ծիչ­նե­րի այն զա­վակ­նե­րը, ով­քեր հե­ղա­փո­խա­կան­ներ, ազ­գա­յին-հա­սա­րա­կա­կան-քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­ներ ու մտա­վո­րա­կան­ներ դար­ձան: Բայց և չի կա­րե­լի պնդել, որ հոգ­ևոր դա­սի գոր­ծու­նեութ­յու­նը ամ­բող­ջո­վին նվիր­վա­ծութ­յուն էր և հա­մա­ժո­ղովր­դա­կան հա­մակ­րանք էր վա­յե­լում: Ե­ղել են և­ այն­պի­սիք, ով­քեր ժո­ղովր­դի հի­շո­ղութ­յան մեջ մնա­ցին իբրև շա­հա­գոր­ծող­ներ:

 

Գ­յու­ղա­կան ա­ռա­ջին դպրոց­նե­րը Ղա­փա­նում: Ոգ­ևո­րութ­յունն ու ան­տար­բե­րութ­յու­նը կողք կող­քի

 

 Մեզ հայտ­նի ա­ռա­ջին դպրո­ցի հիմ­նա­դիրն էր Տաթ­ևի վա­նա­կան դպրո­ցի շրջա­նա­վարտ Սո­ղո­մոն Մե­լիք-Ա­ղա­միր­յա­նը /1817-1895/, ո­րը մաս­նա­վոր դպրոց է բա­ցել հայ­րե­նի Նո­րա­շե­նիկ գյու­ղում: 40-ա­կան­նե­րին նա իր տա­նը հա­վա­քել է Ա­ճա­նա­նի գա­վա­ռի ե­րե­խա­նե­րին ու դա­սա­վան­դել իշ­խա­նութ­յուն­նե­րից գաղտ­նի: Հե­տա-պնդել են, մատ­նել, սա­կայն իր գոր­ծը հա­մա­ռո­րեն ա­ռաջ է տա­րել՝ չվա­խե­նա­լով աք­սո­րի սպառ­նա­լի­քից: Պա­րապ­մունք­նե­րին հեր­թա­պա­հութ­յուն էր նշա­նա­կել՝ գյուղ մտնող ճա­նա­պարհ­նե­րը հսկո­ղութ­յան տակ առ­նել, որ չլի­նի թե հան­կարծ ցա­րա­կան իշ­խա­նա­վոր­ներ մտնեն գյուղ: Պա­տա­հել է, որ նրանց գալն ի­մա­ցել և դա­սե­րը դա­դա­րեց­րել են: Նա մտա­հոգ էր իր զա­վակ­նե­րի կրթութ­յամբ: Դըպ­րո­ցում ընդգր­կել է նաև դստե­րը, մի բան, որ հազ­վագ­յուտ եր­ևույթ էր այն ժա­մա­նակ­նե­րի հա­մար: «­Նոր դար»-ում տպագր­ված անս­տո­րա­գիր թղթակ­ցութ­յու­նը գու­ժում է նրա մա­հը, գնա­հա­տում գոր­ծե­րը, այդ թվում՝ կրթա­կա­նը. «Ուս­ման գոր­ծի մեջ հան­գուց­յա­լը միակն էր այդ երկ­րում և մինչև վեր­ջին տա­րի­ներս պա­հում էր Նո­րա­շե­նի­կում մաս­նա­վոր դպրոց: Յուր կրթութ­յու­նը ստա­ցել է Տաթ­ևի վան­քում Սի­մոն վար­դա­պե­տից և ս­տա­ցել է ա­վագ սար­կա­վա­գութ­յան աս­տի­ճան: Հան­գուց­յա­լը յուր կուռ և քրտ­նա­ջան վաս­տա­կի հա­մար ար­ժա­նա­ցած է Եփ­րեմ և Ներ­սես կա­թո­ղի­կոս­նե­րի կոն­դակ­նե­րին»[4]:

Ղա­փա­նը նախ և­ ա­ռաջ գյու­ղաշ­խարհ էր: Ծանր, ա­նա­սե­լի ծանր էր հայ գյու­ղա­ցու վի­ճա­կը Ղա­փա­նի գյու­ղե­րում՝ վաշ­խա­ռու­ներ, ու­ժից վեր աշ­խա­տանք, հա­մա­ճա­րակ, ան­բեր­րիութ­յուն և սով: Գ­յու­ղա­ցին ան­կա­րող էր մեջքն ուղ­ղել: Բայց այս­քա­նից հե­տո նա իր մեջ ուժ էր գտնում խոր­հե­լու իր զա­վակ­նե­րի կրթութ­յան մա­սին՝ հույ­սեր փայ­փա­յե­լով, որ ի­րեն թշվա­ռութ­յու­նից հա­նո­ղը լի­նե­լու են ուս­յալ զա­վակ­նե­րը:

Իր ըն­չա­զուրկ վի­ճա­կը մո­ռա­նա­լով՝ հան­գա­նա­կութ­յուն էր կա­տա­րում, օգ­նում դպրո­ցա­կան շեն­քե­րի կա­ռուց­մա­նը: «­Նա կրա­հորն էր վա­ռում, գրաստ­նե­րով քար կրում, գե­րան­նե­րի ու մար­դակ­նե­րի հա­մար ան­տառ գնում, որ­պես բա­նող ուժ մաս­նակ­ցում շի­նա­րա­րութ­յա­նը: Որ­պես կա­նոն, կա­ռույ­ցի պա­տե­րը շա­րում էին գյու­ղի ա­մե­նահ­մուտ որմ­նա­դիր­նե­րը, ա­տաղ­ձա­գոր­ծութ­յու­նը վստա­հում էին ճա­նաչ­ված հյուս­նե­րին: Շեն­քե­րի շա­հա­գործ­ման ա­ռի­թով կազ­մա­կեր­պում էին տո­նախմ­բութ­յուն­ներ»[5]:

Ղա­փա­նին բնո­րոշ պատ­կեր էր: Բայց Ղա­փանն ա­ռանձ­նա­հա­տուկ էր[6]: Երբ խորանում ենք դպրո­ցա­կան շեն­քե­րի կա­ռուց­ման, դպրոց­նե­րի հիմ­նադր­ման պատ­մութ­յան մեջ, մեծ ակ­նա­ծան­քով ենք լցվում հայ գյու­ղա­ցու նկատ­մամբ: Գ­յու­ղա­ցին խնդրագ­րեր է ու­ղար­կել ուր ա­սես, վեր­ջին լու­ման է դրել դպրո­ցի հա­մար, պատ­րաստ է ե­ղել չար­քաշ աշ­խա­տան­քի, քար և փայ­տան­յութ է քարշ տվել, վար­պետ շի­նա­րար­նե­րի հա­մար հեր­թով հյու­րա­սի­րութ­յուն է կազ­մա­կեր­պել, բայց կա­ռույ­ցի հա­մար հո­ղակ­տո­րը չի զի­ջել… Ծառ չպի­տի հատ­վեր, սևա­հո­ղը չպի­տի քեր­վեր: Սա գյու­ղա­ցու հա­վա­տամքն էր: Չի նա­հան­ջել, չի ընկր­կել, չի կա­շառ­վել, ոս­կեդ­րա­մի փայ­լից խել­քը չի կորց­րել: Գ­յու­ղա­ցին մատ­նա­ցույց է ա­րել լերկ ու ա­մա­յի վայ­րը:

Ղա­փա­նի գյու­ղե­րում հո­ղի հար­ցում չզի­ջե­ցին բա­րե­րար­ներ Մա­նու­չար Ա­վա­գո­վին, Փար­սա­դան Նու­րի­ջան­յա­նին, Գ­ևորգ Ե­ղիա­զար­յա­նին, Մես­րոպ Մա­գիստ­րոս Տեր-­Մով­սիս­յա­նին, Հով­հան­նես Ղա­րա­խան­յա­նին և նույ­նիսկ Գաս­պար Տեր-­Մար­գար­յան­ցին:

Բո­լոր գյու­ղե­րում դպրո­ցա­կան շեն­քե­րը քա­րոտ, բու­սա­զուրկ, մա­ցա­ռուտ­նե­րով պա­տած վայ­րե­րում կա­ռուց­վե­ցին:

Շի­կա­հո­ղում դպրոց կա­ռու­ցե­լու ցան­կութ­յուն ու­ներ Մես­րոպ Մա­գիստ­րո­սը: Սրբա­զա­նի պատ­վի­րակ­նե­րի խնդրան­քը՝ հող հատ­կաց­նել գե­տափն­յա այ­գի­նե­րից դպրոց կա­ռու­ցե­լու հա­մար, մերժ­վեց: Գ­յու­ղա­ցիք արև­կող ձո­րա­կին հա­րող թեք լան­ջը մատ­նա­ցույց ա­րին: Դպ­րո­ցը կա­ռուց­վեց այս­տեղ Մա­գիստ­րո­սի հան­գա­նա­կած մի­ջոց­նե­րով: Հ­րա­շա­լի շենք էր. ծա­ռա­յեց տաս­նամ­յակ­ներ, եր­կու երկ­րա­շարժ տե­սավ, բայց ճաք ան­գամ չտվեց: Հիաս­քանչ շենքն այլևս չկա, ա­վե­րիչ ձեռ­քե­րը այն քան­դե­ցին 20-րդ դա­րի 80-ա­կան­նե­րին:

Բա­րե­րար Տեր-­Մար­գար­յան­ցը Բաք­վից հա­սավ հայ­րե­նի Շր­վե­նանց գյուղ և խնդ­րեց հա­մագ­յու­ղա­ցի­նե­րին դպրո­ցի կա­ռուց­ման հա­մար քիչ ծախ­սեր պա­հան­ջող և հար­մար հո­ղակ­տոր հատ­կաց­նել:

Գ­յու­ղը մեր­ժեց բա­րե­րա­րին:

Դի­մեց իր հա­րա­զատ եղ­բայր­նե­րին՝ հայ­րա­կան հո­ղե­րից զի­ջել ի­րեն: Ն­րանք ևս մեր­ժե­ցին:

-­Ձեր ե­րե­խա­նե­րի հա­մար եմ կա­ռու­ցում: Ձեր հո­ղե­րի ար­ժե­քից ա­վե­լին կտամ,- հայ­տա­րա­րեց Տեր-­Մար­գար­յան­ցը:

-­Հողն ար­ժեք չու­նի,- հա­մա­ռե­ցին Շր­վե­նան­ցում:

Լ­ռեց…­վի­րա­վոր­ված էր: Բայց դպրո­ցը պի­տի կա­ռուց­վեր: Եվ ընտ­րեց քար­քա­րոտ, լերկ ու ա­մա­յի լան­ջը: Մի օր՝ ա­ռա­վոտ­յան, քայ­լերն ուղ­ղեց այս­տեղ, կանգ­նեց ցցված մի քա­րակ­տո­րի վրա և կար­գադ­րեց. «Շր­վե­նանց գյու­ղի դպրո­ցը այս­տեղ է լի­նե­լու: Փո­րե՛ք հիմ­քը»:

Փո­րե­ցին: Հիմքն իր ներ­կա­յութ­յամբ լցնե­լուց հե­տո Տեր-Մար­գար­յան­ցը վե­րա­դար­ձավ Բա­քու:

Ա­ռա­ջին բաց­ված դպրոց­նե­րից մե­կը ե­ղել է Արծ­վա­նի­կում՝ ե­կե­ղե­ցուն կից, 1855 թվա­կա­նին, և տա­ռա­ճա­նա­չութ­յուն սո­վո­րեց­նե­լու, պար­զա­գույն հա­շիվ սո­վո­րեց­նե­լու նպա­տակ ու­ներ:

1870թ. Էջ­միած­նի թույլտ­վութ­յամբ գյու­ղում դպրո­ցի հիմ­քե­րը դրվե­ցին, բայց դպրո­ցը բաց­վեց 1872-ին: Դպ­րոց սկսե­ցին հա­ճա­խել հար­ևան գյու­ղե­րից: Դա­սե­րը սկզբում անց­կաց­վում էին խո­ջա Ար­զու­մա­նի տա­նը: Դպ­րո­ցի ա­ռա­ջին ու­սու­ցիչն էր Մես­րոպ քա­հա­նա Տեր-­Հա­րութ­յուն­յա­նը՝ գյու­ղի քա­հա­նան, ով սո­վո­րել էր Տաթ­ևի վա­նա­կան դպրո­ցում, ա­պա Թիֆ­լի­սի Ներ­սիս­յան դպրո­ցում: Նա աչ­քի էր ընկ­նում բարձր կուլ­տու­րա­յով, գի­տե­լիք­նե­րով, հար­գանք ու­ներ Ղա­փա­նում:

Դպ­րո­ցի կա­ռուց­մա­նը, պա­րապ­մունք­նե­րի կազ­մա­կերպ­մա­նը ա­ջակ­ցութ­յուն է ցույց տվել հաշ­տա­րար դա­տա­վոր Մով­սես Բեկ-Բեկ­զադ­յա­նը, ո­րը բնակ­վում էր Արծ­վա­նի­կում: Արծ­վա­նի­կում էր գոր­ծում դա­տա­րա­նը: Դա­տա­վո­րը նաև ո­րո­շա­կի գու­մար է նվի­րա­բե­րել դպրո­ցի կա­ռուց­մա­նը:

1881-1882թթ. ուս­տա­րին սկսվեց նո­րա­կա­ռույ­ցում: Դպ­րո­ցի բաց­մա­նը ներ­կա էին նաև հար­ևան գյու­ղե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը, Տաթ­ևի միա­բա­նութ­յան հոգ­ևոր ա­ռաջ­նոր­դը: Դպ­րո­ցի բաց­ման հան­դի­սութ­յա­նը ներ­կա էր նաև վի­պա­սան Րաֆ­ֆին, ո­րը շրջա­գա­յում էր Զան­գե­զու­րում: Դպ­րո­ցի ա­ռա­ջին զան­գը հնչեց­նե­լու պա­տի­վը շնորհ­վել է վի­պա­սա­նին[7]:

Դպ­րո­ցի ա­վագ ու­սու­ցիչ ընտր­վեց Մես­րոպ Տեր-­Հա­րութ­յուն­յա­նը:

Արծ­վա­նի­կի դպրո­ցում ա­վե­լի քան 10 տա­րի /1890-1901/ աշ­խա­տել է Շու­շիի թե­մա­կան դպրո­ցի շրջա­նա­վարտ  Եփ­րեմ Մե­լիք- Շահ­նա­զար­յա­նը: Նա ա­մուր հիմ­քե­րի վրա դրեց ռու­սե­րե­նի ու­սու­ցու­մը, կա­րո­ղա­ցավ ի­րա­կա­նաց­նել երկ­սեռ ու­սու­ցում, օգ­տա­կար ե­ղավ հա­սա­րա­կութ­յան ստո­րին խա­վե­րին: Ազ­գագ­րա­կան ու­սում­նա­սի­րութ­յուն­նե­րի հե­ղի­նակ էր, տպագր­վում էր «Кавказ» ժո­ղո­վա­ծո­ւի հա­մար­նե­րում:

Մե­լիք-Շահ­նա­զար­յա­նը 1900թ. Արծ­վա­նի­կում կազ­մա­կեր­պել է ա­ռա­ջին թա­տե­րա­կան

ներ­կա­յա­ցու­մը:

1890-ից Արծ­վա­նի­կի դպրո­ցը ստա­ցավ պե­տա­կան /զեմստ­վո­յա­կան/ դպրո­ցի կար­գա­վի­ճակ, ո­րոշ ա­ռար­կա­ներ սկսե­ցին ու­սու­ցան­վել ռու­սե­րեն: Բազ­մա­թիվ ու­սու­ցիչ­ներ աշ­խա­տե­ցին այս դպրո­ցում, սա­կայն ա­ռա­ջա­տա­րը մնաց Մես­րոպ Տեր-­Հա­րութ­յուն­յա­նը, ով ան­բա­սիր աշ­խա­տան­քի հա­մար ար­ժա­նա­ցավ Գան­ձա­կի նա­հան­գա­կան լու­սա­վո­րութ­յան վար­չութ­յան խրա­խու­սան­քին և պարգևա-տր­վեց «­Խաչ» մե­դա­լով:

Գ­յուտ­կու­մի[8] դպրո­ցի մա­սին. հա­սա­րա­կութ­յունն այս­տեղ ան­տար­բեր էր սերն­դի կրթութ­յան ու լու­սա­վո­րութ­յան հար­ցում: 1890-ա­կան­նե­րին այս­տեղ բաց­ված մի­դաս­յան ծխա­կան դպրո­ցը փակ­վեց, սա­կայն վե­րա­բաց­վեց պայ­մա­նով, որ ու­սուց­չի և բ­նա­կա­րա­նի ծախ­սե­րը պի­տի հո­գա­յին Գ­յուտ­կու­մի հա­սա­րա­կութ­յան ե­րեք գյու­ղե­րը[9]: Բայց նրանք հրա­ժար­վում են կա­տա­րել ի­րենց խոս­տու­մը և «շատ մա­զա­լու բա­ներ են տե­ղի ու­նե­նում, երբ տա­րին մեկ պետք էր լի­նում հան­գա­նա­կել այդ գու­մա­րը, էլ կռիվ, հի­շոց…»[10]:

1902թ.-ին մի քա­նի օ­րով Բաք­վից հայ­րե­նի Գ­յուտ­կում է գա­լիս մե­ծա­հա­րուստ Մա­նու­չար Ա­վագ­յան­ցը: Հայ­րե­նա­կից­նե­րը, մտա­հոգ ի­րենց ե­րե­խա­նե­րի ուս­ման խնդիր­նե­րով, դի­մում են մե­ծա­հա­րուս­տին՝ խնդրե­լով կա­ռու­ցել դպրո­ցա­կան շենք և դպ­րոցն ա­պա­հո­վել ու­սու­ցիչ­նե­րով:

«­Մի եր­կու տա­րուց հե­տո կա­տար­վում է գյու­ղա­ցոց խնդի­րը ի­հար­կե ոչ լիո­վին, այլ մա­սամբ: Պա­րոն Ա­վագ­յան­ցը շի­նել է տա­լիս իր ծննդա­վայ­րում մի շենք՝ 3-4 դահ­լի­ճից բաղ­կա­ցած, և դ­րա­նով վեր­ջաց­րած է հա­մա­րում իր՝ դե­պի հայ­րե­նիքն ու­նե­ցած պարտ­քը: Ու­սու­ցիչ­նե­րով ա­պա­հո­վե­լու հա­մար խոսք լի­նել չէր կա­րող, ո­րով­հետև պա­րո­նը լսել ան­գամ չէր ու­զում այդ մա­սին: Ըն­դա­մե­նը 7-8 տար­վա կյանք ու­նե­ցավ այդ շի­նութ­յու­նը. ա­նու­շա­դիր վե­րա­բեր­մուն­քի պատ­ճա­ռով հա­մար­յա կի­սա­վեր դար­ձավ. տա­նի­քը կա­թում էր՝ պա­տե­րը՝ ճեղք­ված, հիմ­քի քա­րե­րը՝ բաց­ված. ա­հա այն պատ­կե­րը, որ ու­ներ մեր հա­րուստ հայ­րե­նակ­ցի «ար­դեամբք և ծա­խիւք» կա­ռու­ցած շեն­քը: Տես­նե­լով այդ խղճուկ և­ ան­տեր շեն­քը՝ ա­կա­մա մտա­ծում ես, որ սա ոչ թե մի կար­ևոր բա­րե­րա­րութ­յուն է՝ հայ­րե­նի­քի մա­տաղ սերն­դի կրթութ­յա­նը նվիր­ված, այլ օ­ձի­քը մու­րա­ցիկ­նե­րից թո­թա­փե­լու հա­մար՝ ա­կա­մա կա­տա­րած նվի­րա­բե­րութ­յուն: Ե­թե այդ­պես չլի­ներ, հիմ­նա­դի­րը գեթ մի ան­գամ կհե­տաքրքր­վեր իր կա­ռու­ցած շեն­քի վի­ճա­կով:

Այս դպրո­ցի ան­փա­ռու­նակ վի­ճա­կի հա­մար պա­կաս մե­ղա­վոր չեն նաև գյուտ­կում­ցիք, մա­նա­վանդ բա­նի­մաց ու կա­րող ան­ձինք, ո­րոնց հա­մար խորթ զա­վակ էր դպրո­ցը: Ն­պա­տակ չու­նե­նա­լով վի­րա­վո­րել ոչ ո­քի՝ միա­ժա­մա­նակ չեմ կա­րող թաքց­նել ճշմար­տութ­յու­նը: Մինչ­դեռ մեզ­նից 15-20 և­ ա­վե­լի տա­րի­ներ ա­ռաջ մեր հայ­րերն ի­րենց սուղ մի­ջոց­նե­րով ոչ մի ջանք չէին խնա­յում գեթ գրա­գի­տութ­յուն տա­րա­ծել մա­նուկ սերն­դի մեջ, այ­սօր մեր ե­րի­տա­սարդ և­ ին­տե­լի­գենտ հա­մար­ված­նե­րը շատ ան­տար­բեր և սառն վե­րա­բեր­մունք ու­նեն դե­պի գյու­ղա­ցու կրթութ­յան գոր­ծը», — մտո­րում է Գե­դեոն Տեր-­Մի­նաս­յա­նը[11]: 

Եղ­վարդ գյու­ղի դպրո­ցը հիմ­նեց «Ա­րա­մազդ» ըն­կե­րութ­յու­նը: Եղ­վարդ գյու­ղի դպրո­ցի հիմ­նու­մը պա­ռակտ­ման, խռո­վութ­յուն­նե­րի պատ­ճառ դար­ձավ: Ո­րոշ­վեց, որ Եղ­վար­դի դպրոց պի­տի հա­ճա­խեն Ու­ժա­նի­սի ե­րե­խա­նե­րը, բայց եր­կու կի­լո­մետր հե­ռա­վո­րութ­յան վրա գտնվող գյու­ղը մեր­ժեց իր ե­րե­խա­նե­րին հար­ևան գյուղ ու­ղար­կել: Պա­հան­ջում էին դպրոց հիմ­նել Ու­ժա­նի­սում:

Եղ­վար­դի դպրո­ցի շի­նա­րա­րութ­յա­նը մաս­նակ­ցեց ամ­բողջ գյու­ղը: Բա­խում­նե­րից հե­տո էր. գյու­ղը տնտե­սա­կան ծանր վի­ճա­կի մեջ էր հայտն­վել, բայց բնա­կիչ­նե­րը ուժ էին գտել ի­րենց մեջ թե՛ մի­ջոց­ներ ներդ­նե­լու և թե՛ աշ­խա­տե­լու: Քար էին կրում, փայտ բե­րում, հող էին փո­րում..: Պի­տի 1908-ին ա­վար­տեին, բայց չհասց­րին: 1908-1909 ու­սում­նա­կան տա­րին դեռ չսկսած՝ դա­սե­րը ա­վարտ­վե­ցին /ե­րե­խա­նե­րը դպրոց հա­ճա­խե­ցին 3 ա­միս/: Կա­ռույցն ա­նա­վարտ էր մնա­ցել, և «Ա­րա­մազդ»-ը ու­սու­ցիչ չու­ղար­կեց:

1910-1911 թվա­կան­նե­րին դպրո­ցը կա­նո­նա­վոր գոր­ծեց, ո­րը ե­ռանդ հա­ղոր­դեց գյու­ղա­ցի­նե­րին: Մար­դիկ փող հա­վա­քե­ցին, նույ­նիսկ ի­րենց նպաստ տրված 200 փութ ցո­րե­նը ներդ­րե­ցին դպրո­ցի շի­նա­րա­րութ­յան ծախ­սե­րի հա­մար:

Դպ­րոց կա­ռու­ցե­լու ծրագ­րեր էին կազմ­վում Զեյ­վա­յում. այս­տեղ ոգ­ևո­րութ­յուն էր տի­րում: Բազ­միցս դի­մել էին Բաք­վի ի­րենց հայ­րե­նա­կից­նե­րին, բայց ստա­ցել ա­նո­րոշ պա­տաս­խան­ներ:

1910թ. Հուն­վա­րին կազ­մա­կերպ­վեց ծխա­կան ժո­ղով, ուր ու­սու­ցիչ­նե­րը հա­սա­րա­կութ­յա­նը ներ­կա­յաց­րին դպրո­ցա­կան շեն­քի կա­ռուց­ման անհ­րա­ժեշ­տութ­յու­նը: Ժո­ղո­վա­կան­նե­րը նա­մա­կով դի­մե­ցին Բաք­վում բնակ­վող հա­մագ­յու­ղա­ցի Գ­ևորգ Ե­ղիա­զար­յա­նին: Պա­տաս­խա­նը չու­շա­ցավ: Նավ­թա­հան­քե­րում աշ­խա­տող, Բաք­վում առևտ­րա­կան տուն ու­նե­ցող Գ­ևորգն իր վրա վերց­րեց շեն­քի կա­ռուց­ման ամ­բողջ ծախ­սը: Գ­յու­ղում վճռա­կան էին, ոգ­ևո­րութ­յու­նը սահ­ման չու­ներ: Շ­նոր­հա­կա­լա­կան նա­մակ ու­ղար­կե­ցին բա­րե­գոր­ծին: Գ­յու­ղա­ցի­նե­րը փող հան­գա­նա­կե­ցին և հո­ղակ­տոր գնե­ցին:

Դպ­րո­ցա­կան կա­ռույ­ցի հիմ­նադր­մա­նը հրա­վիր­վեց դպրոց­նե­րի տե­սուչ Գ­ևորգ­բեկ­յա­նը, և մարտ ամս­վա մի կի­րա­կի գյու­ղում հնչեց զուռ­նան:

«­Գա­վա­ռը» հա­ղոր­դում է, որ ա­ռա­ջի­նը հիմ­քը փո­րե­լու պա­տի­վը տրվեց Հ. Հա­րութ­յուն­յա­նին, ա­պա հո­ղի տե­րե­րին, հե­տո քլունգ­ներն ու բա­հերն ա­ռան ու­սու­ցիչ­նե­րը, հրա­վիր­ված­նե­րը, քա­հա­նան: Կ­րա­հո­րը պատ­րաստ էր, կի­րը վառ­վեց…­միան­գա­մից ան­տառ մեկ­նե­ցին փայ­տան­յութ բե­րե­լու: Զեյ­վա­յում ա­ռանձ­նա­պես ոգ­ևոր­ված էր ե­րի­տա­սար­դութ­յու­նը:

«Գ­յու­ղա­ցիք գոր­ծում են հա­մե­րաշխ սի­րով և­ աշ­խույ­ժով: Ա­հա մի հա­սա­րա­կութ­յուն, որ կա­րող է օ­րի­նակ լի­նել և մ­յուս գյու­ղե­րին: Թող մո­տա­կա գյու­ղերն էլ վառ­վին բա­րի նա­խան­ձով և­ ի­րենք ևս շտա­պեն կա­տա­րել այն գե­ղե­ցիկ գոր­ծը, ո­րը կա­րող է պա­տիվ բե­րել»[12]:

Շի­կա­հո­ղում դպրո­ցա­կան շենք կա­ռու­ցե­լու մտադ­րութ­յուն ու­նեին դեռ 1901 թվա­կա­նից: 1906-ին բաց­ված դպրո­ցը գոր­ծում էր մաս­նա­վոր տան մութ սեն­յակ­նե­րի մեջ, գույքի և պի­տույք­նե­րի խիստ պա­կա­սութ­յան պայ­ման­նե­րում:

«­Շեն­քի կա­ռուց­ման հա­մար հսկա­յա­կան կիր էր պատ­րաստ­վել, սա­կայն գյու­ղի մի քա­նի մե­ծա­տուն­ներ, տես­նե­լով, որ շի­նա­րա­րութ­յու­նը ձգձգվում է, «տա­րան ու­սում­նա­րա­նի հա­մար ամ­բա­րած կրից և­ ի­րենց սև­ օ­թախ­նե­րը սպի­տա­կեց­րին: Դպ­րո­ցը մի քա­նի նկար­նե­րից և մի քա­նի համ­րի­չից զատ գրե­թե ոչ մի կա­նո­նա­վոր պի­տույք չու­ներ. բաղ­կա­ցած է ե­րեք բա­ժան­մուն­քից, ուներ 60 ա­շա­կերտ ա­շա­կեր­տու­հի: Ու­սու­ցիչն է Ռու­բեն Տեր-Հո­վա­կիմ­յա­նը՝ ե­ռան­դուն մի ե­րի­տա­սարդ: Ցան­կութ­յուն կար ամ­բողջ շրջա­նի ու­սում­նա­րան­նե­րը միաց­նել և Շի­կա­հո­ղում բա­ցել մի կենտ­րո­նա­կան դպրոց,- «­Գա­վա­ռին» գրում է շի­կա­հող­ցի Հով­հան­նե­սը[13]:

 

«­Կա­պան­յան կրթատ­նե­րի թագն ու պսա­կը»

 

Սա կա­պան­ցի ու­սու­ցիչ, բա­նա­հա­վաք, մեծ մտա­վո­րա­կան Ռո­բերտ Է­ջա­նան­ցու գնա­հա­տա­կանն է՝ տրված Շր­վե­նան­ցի դպրո­ցին:

 Շր­վե­նան­ցը հե­ռա­վոր և խուլ գյուղ է, բայց այս­տեղ դպրո­ցա­կան տի­պա­յին շենք է կա­ռուց­վել, նրա­նում նույ­նիսկ ռու­սա­կան ու եվ­րո­պա­կան բու­հե­րի շրջա­նա­վարտ այ­րեր ու օ­րիորդ­ներ էին դա­սա­վան­դում, հայ և թուրք ե­րե­խա­ներ էին կրթվում և դաս­տիա­րակ­վում:

Այս դպրո­ցի պատ­մութ­յունն ար­ժա­նի է լուրջ ու­սում­նա­սի­րութ­յան, բայց ինչ­պես որ շատ հաս­տա­տութ­յուն­նե­րի, այս դպրո­ցի ար­խի­վը ևս­ ան­հետ կո­րել է:

Միայն շնոր­հիվ դպրո­ցի շրջա­նա­վարտ Ա­ղա­միր Մե­լիք-Ա­ղա­միր­յա­նի՝ մո­ռա­ցութ­յու­նից փրկվել են ո­րոշ դրվագ­ներ ու ա­նուն­ներ[14]:

Շր­վե­նան­ցի դպրո­ցը լու­սա­վոր­յալ հե­ղա­փո­խութ­յուն էր Ղա­փա­նում:

Դպ­րո­ցա­կան շեն­քը կա­ռու­ցո­ղը և հե­տա­գա­յում բո­լոր ծախ­սե­րը հո­գա­ցո­ղը հոգ­ևո­րա­կա­նի զա­վակ էր՝ նույն գյու­ղի քա­հա­նա Տեր-Հով­հան­նե­սի որ­դի նավ­թա­տեր Գաս­պար Տեր-­Մար­գար­յան­ցը: Նա իր մի քա­նի հայ­րե­նա­կից­նե­րի հետ Բաք­վի «Ա­րա­մազդ»-ի հիմ­նա­դիր­նե­րից էր, հան­դես է ե­կել բա­րե­գոր­ծա­կան լուրջ նա­խա­ձեռ­նութ­յուն­նե­րով: 30 տա­րե­կա­նում ա­մուս­նա­նում է Սի­սիա­նի Լոր գյու­ղա­ցի Շու­շա­նիկ Ա­վա­նես­յա­նի հետ: Միմ­յանց ան­սահ­ման սի­րով կապ­ված հրա­շա­լի այս զույ­գը ե­րե­խա չի ու­նե­նում և­ որ­պես մխի­թա­րութ­յուն որ­դեգ­րում են ի­րենց հա­րա­զատ­նե­րի զա­վակ­նե­րին, օգ­նում սով­յալ­նե­րին, դպրոց բա­ցում Լոր և Շր­վե­նանց գյու­ղե­րում:

«­Մեր կա­ռու­ցած դպրոց­նե­րը թող մեր զա­վակ­նե­րը լի­նեն»,- հայ­տա­րա­րել են ա­մու­սին­նե­րը:

Հայ­րե­նի գյու­ղում դպրոց բա­ցե­լու մտադ­րութ­յան մա­սին Տեր-Մար­գար­յան­ցը նա­մա­կով հայտ­նում է հայ­րե­նա­կից­նե­րին և հա­րա­զատ­նե­րին ու խնդրում հող հատ­կաց­նել դպրո­ցի կա­ռուց­ման հա­մար:

Շր­վե­նան­ցում դպրո­ցի գա­ղա­փա­րը ա­ռանձ­նա­պես ոգ­ևո­րիչ չէր գյու­ղա­ցի­նե­րի հա­մար. նրանք ա­վե­լի շատ Աստ­ծո հետ էին հույս կա­պում, քան դպրո­ցի և լու­սա­վո­րութ­յան:

Ա­վե­լի լավ կլի­ներ գյու­ղում ե­կե­ղե­ցի կա­ռու­ցել:

-­Մենք ե­կե­ղե­ցի չու­նենք, իսկ դա­սե­րը միշտ էլ կա­րե­լի է մե­կի տա­նը անց­կաց­նել: Գաս­պա­րը քա­հա­նա­յի զա­վակ է, պի­տի ե­կե­ղե­ցի կա­ռու­ցի,- ա­ռա­ջար­կե­ցին ո­մանք: Դպ­րո­ցին կողմ էր Տեր-­Հով­հան­նե­սը: Նա հոր­դո­րեց որ­դուն դպրոց կա­ռու­ցել:

Դպ­րո­ցը ի­րա­կա­նութ­յուն էր դառ­նա­լու: Բայց նրա հիմ­նադ­րու­մը իշ­խա­նութ­յուն­նե­րը դյու­րութ­յամբ չթույ­լատ­րե­ցին. պայ­ման­ներ ա­ռա­ջադ­րե­ցին, ո­րոնց բա­րե­րա­րը հա­մա­ձայ­նեց:

Ա­ղա­միր­յա­նի հու­շագ­րութ­յու­նը օգ­նում է մեզ ի­մա­նա­լու, որ Տեր-­Մար­գար­յան­ցը 1901թ.

հու­լի­սի 7-ին Զան­գե­զու­րի հաշ­տա­րար միջ­նոր­դին ուղղ­ված նա­մա­կում ներ­կա­յաց­րեց իր պար­տա­կա­նութ­յուն­նե­րը.

ա/Դպ­րո­ցի ծախ­սերն ամ­բող­ջութ­յամբ վերց­նել իր վրա, վճա­րել ման­կա­վարժ­նե­րի աշ­խա­տա­վար­ձը:

բ/­Կա­ռու­ցել նա­խագծ­ված շենք՝ իր մի­ջոց­նե­րով:

գ/­Հո­գալ դպրո­ցի պահ­պա­նութ­յան ծախ­սե­րը:

դ/­Հան­րակր­թա­կան ա­ռար­կա­նե­րից բա­ցի ու­սու­ցա­նել գյու­ղատն­տե­սա­կան գի­տե­լիք­ներ, ո­րի հա­մար ձեռք բե­րել հող, գյու­ղատն­տե­սա­կան աշ­խա­տան­քա­յին գոր­ծիք­ներ, ստեղ­ծել ար­հես­տա­նոց, այլ հար­մա­րութ­յուն­ներ:

Այս և­ այլ պար­տա­վո­րութ­յուն­նե­րից /խոս­տա­ցավ, օ­րի­նակ, գրա­դա­րան բա­ցել և­ օգ­նել չքա­վոր ե­րե­խա­նե­րին/ հե­տո բա­րե­րա­րը խնդրում է թույ­լատ­րել ի­րեն ան­ձամբ ի­րա­կա­նաց­նե­լու ու­սու­ցիչ­նե­րի ընտ­րութ­յու­նը:

Ձեռ­քի տակ ու­նե­նա­լով վա­վե­րագ­րեր, դպրո­ցի կա­ռուց­ման վե­րա­բեր­յալ նյու­թեր, հու­շեր՝ Ա­ղա­միր­յա­նը գրում է, որ 1901թ. օ­գոս­տո­սի 23-ին Կով­կաս­յան Ռու­սա­կան ու­սում­նա­րան­նե­րի օկ­րու­գից հայտ­նում են, որ լու­սա­վո­րութ­յան մի­նիստ­րը գո­հու­նա­կութ­յամբ է ըն­դու­նել և թույ­լատ­րել է կա­ռու­ցե­լու նոր շենք: Գաս­պար Ի­վա­նի­չը ձեռ­նար­կում է շեն­քի կա­ռու­ցու­մը Սմ­բատ Մե­լիք-Ս­տե­փան­յա­նի կազ­մած հա­տա­կագ­ծով:

Շեն­քը պի­տի լի­ներ երկ­հար­կա­նի՝ հինգ դա­սա­սեն­յակ­նե­րով, ու­նե­նար թա­տե­րա­կան դահ­լիճ, ու­սու­ցիչ­նե­րի հա­մար չորս սեն­յակ, եր­կու խո­հա­նոց, գրա­դա­րան: Ներք­նա­հար­կը ար­հես­տա­նո­ցի և­ այլ հար­մա­րութ­յուն­նե­րի հա­մար էր նա­խա­տես­վում:

Արդ­յո՞ք Մե­լիք-Ս­տե­փան­յա­նի նա­խագ­ծով է կա­ռուց­վել շեն­քը: Այս ըն­թաց­քում Մե­լիք-Ս­տե­փան­յա­նը ու­սա­նում էր Ֆ­րայ­բեր­գի լեռ­նա­յին ա­կա­դե­միա­յում: Գու­ցե նա­խագ­ծերն ա­րել ու հայ­րե­նիք է ու­ղար­կել Գեր­մա­նիա՞­յից:

Այս­պես թե այն­պես, հեռ­վից հե­ռու Տեր-­Մար­գար­յան­ցը հե-տևում էր շի­նա­րա­րութ­յա­նը, ան­հանգս­տաց­նում էր շի­նա­րար­նե­րին, անհ­րա­ժեշտ շատ նյու­թեր, նույ­նիսկ դռներն ու լու­սա­մուտ­նե­րը ու­ղար­կում էր Բաք­վից: Շ­տա­պեց­նում էր: Շի­նա­րա­րութ­յու­նը, սա­կայն, ա­վար­տել չհա­ջող­վեց, և դպ­րո­ցա­կան զան­գը հնչեց կի­սա­կա­ռույ­ցում:

Դա­սերն սկսվել էին, իսկ բա­րե­րա­րի եղ­բայր Ա­թան շա­րու­նա­կում էր ան­տա­ռում փայ­տան­յու­թի մշա­կու­մը:

Դպ­րո­ցի բա­ցու­մը վե­րած­վեց տո­նախմ­բութ­յան: Ա­մե­նայն հա­վա­նա­կա­նութ­յամբ Գաս­պար Ի­վա­նի­չը ներ­կա չի ե­ղել դպրո­ցի բաց­մա­նը:

Դպ­րո­ցի ա­վագ ու­սու­ցիչ /վա­րիչ/ ընտր­վեց Ե­սա­յի Մե­լիք-Փար­սա­դան­յա­նը: Հե­տա­գա­յում ա­վագ ու­սու­ցիչ նշա­նակ­վում է գո­րի­սե­ցի Ար­շակ Ղա­զար­յա­նը, ով զգա­լի աշ­խա­տանք է կա­տա­րել դպրո­ցի հա­մար: Ն­րա ջան­քե­րով բա­րե­կարգ­վեց շրջա­պա­տը:

«1903թ. մար­տի 10-ին գրված հաշ­վետ­վութ­յան մեջ նշվում է, որ դպրո­ցում սո­վո­րում է 136 մա­նուկ, ո­րից աղ­ջիկ­ներ են 4-ը: Հե­տաքրքիր է ե­րե­խա­նե­րի սո­ցիա­լա­կան կազ­մի մա­սին տե­ղե­կա­գի­րը: Ազն­վա­կան­նե­րի ե­րե­խա­ներ 14-ն­ են, հոգ­ևո­րա­կան ծա­գում ու­նե­ցող՝ 12-ը, հար­կա­տու՝ 110»[15]:

1903թ. հու­նի­սի 12-ի օ­րեն­քից հե­տո թե ինչ է տե­ղի ու­նե­ցել դպրո­ցում, ստույգ հայտ­նի չէ, բայց որ դպրո­ցը գոր­ծել է, վկա­յում է Տեր-­Մար­գար­յան­ցին ուղղ­ված մի նա­մակ. «1904թ. հոկ­տեմ­բե­րի 19-ի նա­մա­կով դպրո­ցի ա­վագ ու­սու­ցիչ Ար­շակ Ղա­զար­յա­նը երկ­յուղ է հայտ­նում խո­լե­րա­յի վտան­գի մա­սին և խնդ­րում է Ղա­փա­նի միակ բու­ժակ Հով­հան­նես Դա­նիել­յա­նին /մեղ­րե­ցի/ հինգ ան­գամ կա­տա­րած այ­ցե­լութ­յան հա­մար ու­ղար­կել փո­ղը»[16]:

Վե­րին Խո­տա­նան­ցի Ար­տեմ Գալստ­յա­նի և տե­ղա­ցի­նե­րի զրույց­նե­րի հա­մա­ձայն՝ մինչև 1905 թվա­կա­նը պա­րապ­մունք­ներն անց­կաց­վել են ռու­սե­րեն լեզ­վով: Սա նշա­նա­կում է, որ դպրո­ցը պե­տա­կան կար­գա­վի­ճակ ու­ներ և չէր փակ­վել:

1905թ. հոկ­տեմ­բե­րից, երբ ցա­րա­կան կա­ռա­վա­րութ­յու­նը վե­րա­բա­ցեց դպրոց­նե­րը, ու­սու­մը տար­վեց հա­յե­րեն: Ռու­սե­րեն էին անց­նում՝ «­Ռու­սաց պատ­մութ­յուն», «­Ռու­սաս­տա­նի աշ­խար­հագ­րութ­յուն» ա­ռար­կա­նե­րը:

1906թ.՝ հայ-թա­թա­րա­կան բա­խում­նե­րի շրջա­նում, դպրո­ցը չի գոր­ծել, չեն գոր­ծել նաև Ղա­փա­նի դպրոց­նե­րը, և թեև տեղ-տեղ դպրոց­ներ հիմն­վե­ցին, բայց կա­նո­նա­վոր դա­սեր չանց­կաց­վե­ցին: 1907թ.-ին Շր­վե­նան­ցի դպրո­ցը վե­րա­բաց­ված էր: Դպ­րո­ցում ու­սու­ցա­նում էին նաև «­Հո­ղա­գոր­ծութ­յուն» և «­Մեղ­վա­բու­ծութ­յուն» ա­ռար­կա­նե­րը:

Ազ­գա­միջ­յան բա­խում­նե­րը ա­վե­լաց­րին ա­ռանց այն էլ թշվա­ռութ­յան մեջ ըն­կած գյու­ղե­րի վի­ճա­կը: Դժ­վար վի­ճա­կում հայտն­վել էր նաև դպրո­ցը:

1907թ. հոկ­տեմ­բե­րի 24-ին Շր­վե­նան­ցի դպրո­ցի հո­գա­բար­ձու­ներ Սա­հակ Աստ­վա­ծատր­յա­նը /ա­ռա­ջա­ձոր­ցի Սա­հակ Վար­ժա­պե­տը/, Սար­գիս Քո­չար­յա­նը /­Նո­րա­շե­նիկ/, Բախ­շի Հով­հան­նիս­յա­նը /Խ­լա­թաղ/, Սա­հակ Տեր-­Պետ­րոս­յա­նը /­Վե­րին Խո­տա­նան/ դի­մում են Տեր-­Մար­գար­յան­ցին՝ խնդրան­քով: Ն­կա­րագ­րե­լով ժո­ղովր­դի թշվառ վի­ճա­կը՝ նրանք խնդրում են ու­սու­ցիչ­նե­րի աշ­խա­տա­վար­ձի վճար­ման հետ միա­սին հո­գալ մյուս ծախ­սե­րը, ե­րե­խա­նե­րից վար­ձավ­ճար չվերց­նել: Որ­քան հայտ­նի է, ե­րե­խա­նե­րը ուս­ման հա­մար վճա­րել են 50 կո­պե­կից մինչև 3 ռուբ­լի:

1902թ.-ից մինչև 1917 թվա­կա­նը Շր­վե­նան­ցի դպրո­ցում կրթութ­յուն է ստա­ցել 400 ե­րե­խա: Հայ­կա­կան դպրո­ցում սո­վո­րել են նաև թուր­քեր: Ա­ղա­միր­յա­նը հի­շում է նրան­ցից ո­մանց ա­նուն­նե­րը:

Աշ­խա­տան­քա­յին կար­գա­պա­հութ­յան, մա­նուկ­նե­րի կրթութ­յանն ու դաս­տիա­րա­կութ­յա­նը նվիր­վա­ծութ­յան ու մա­նա­կա­վար­ժա­կան մտքի կենտ­րո­նը Ղա­փա­նում Շր­վե­նան­ցի դպրոցն էր: Այս­տեղ անց­կաց­վել են ման­կա­վար­ժա­կան քննար­կում­ներ, կար­դաց­վել են դա­սա­խո­սութ­յուն­ներ, կազ­մա­կերպ­վել են ու­շագ­րավ հան­դի­պում­ներ, բա­նա­վե­ճեր, ե­ղել է ա­ռողջ քննա­դա­տութ­յուն:

Դժ­բախ­տա­բար, 1910թ. փետր­վա­րին տե­ղի ու­նե­ցած մի պա­տա­հար մթագ­նեց դպրո­ցի գոր­ծու­նեութ­յու­նը:

1910թ. հուն­վա­րի վեր­ջին՝ Սուրբ Սարգ­սի օ­րը, ե­րե­խա­նե­րը դպրոց էին շտա­պում տո­նը նրա հար­կի տակ անց­կաց­նե­լու հա­մար: Բայց տա­րած­վեց ու­սուց­չի սպա­նութ­յան մա­սին լու­րը: Քն­նութ­յու­նը պար­զում է, որ խան­դի հո­ղի վրա ու­սու­ցիչ Ար­մե­նակ Ա­ղա­խան­յա­նը դա­նա­կա­հա­րել ու սպա­նել է ա­վագ ու­սու­ցիչ Հա­կոբ Այ­վազ­յա­նին:

Ա­ղա­խան­յա­նը բան­տարկ­վում է, ու­սուց­չու­հին, ո­րի հա­մար ե­ղել է վե­ճը, թող­նում-փախ­չում է գյու­ղից: Դպ­րո­ցը փակ­վում է:

Այ­վազ­յա­նի սպա­նութ­յան առ­թիվ Ղա­փա­նի ու­սու­ցիչ­նե­րի շրջա­նա­յին հա­վաք-քննար­կում ե­ղավ: Եվ ի՞նչ ո­րո­շեց այդ չա­րա­բաս­տիկ հա­վա­քը… իր մահ­վան հա­մար մե­ղա­վո­րը ինքն է`ա­վագ ու­սու­ցիչ Հա­կոբ Այ­վազ­յա­նը:

Այս սպա­նութ­յու­նը, ինչ­պես եր­ևում է, փոր­ձել են քո­ղար­կել, կոծ­կել: Զո­րա­վոր մի ձեռք ուղ­ղոր­դում էր հա­վա­քը, ո­րը հան­ցա­վոր հա­մա­ձայ­նութ­յամբ պատ­վեր կա­տա­րո­ղի դե­րում էր հայտն­վել:

Զար­մա­նում, հիաց­մուն­քով ու ակ­նա­ծան­քով ես լցվում դա­րասկզ­բի գա­վա­ռա­կան մա­մու­լի ա­նա­չա­ռութ­յան ու հա­մար­ձա­կութ­յան վրա /հա­մար­ձա­կութ­յուն Ար­մե­նա­կի թի­կուն­քում կանգ­նած ու­ժե­րի դեմ պայ­քա­րում/:

«­Գա­վա­ռը» հիաս­թափ­ված է բար­քե­րից, սկզբուն­քի, կար­ծի­քի նա­հան­ջից. «Տ­գետ հա­սա­րա­կութ­յու­նը յուր հա­տուկ ակ­նո­ցով պի­տի նա­յի այդ խնդրին և գու­ցե ան­հա­տա­կան սիմ­պա­տիա­նե­րը հրա­պա­րակ գա­լով քարշ կտան հա­սա­րա­կութ­յա­նը և կ­մեռց­նեն զուտ ճշմար­տութ­յու­նը: Ա­հա շրջա­նա­յին ու­սուց­չա­կան ժո­ղո­վի ե­թե չա­սենք սխա­լը, գո­նե ան­փոր­ձութ­յու­նը: Եվ դրա­նից հե­տո այդ նույն ու­սու­ցիչ­նե­րի, հա­սա­րա­կութ­յան գի­տա­կից­նե­րի բա­րո­յա­կան պար­տա­կա­նութ­յունն է տեղն ու տե­ղը վերջ տալ այդ ան­պատ­վա­բեր խնդրին և հան­ցա­վո­րի շու­տա­փույթ հե­ռա­ցու­մով վե­րա­կանգ­նել դպրո­ցի խա­ղաղ կյան­քը: Ս­պա­սում ենք, որ հա­նուն մա­տաղ սերն­դի հան­ցա­վոր կող­մը մի կողմ կքաշ­վի, իսկ ե­թե նա այդ բա­րեխղ­ճութ­յու­նը չու­նե­նա, այն ժա­մա­նակ ար­դեն դպրո­ցա­կան վար­չութ­յուն­նե­րը պետք է դնեն ի­րենց վճռա­կան վե­տոն»[17]:

«­Գա­վա­ռը» մե­ղադ­րանք է կազ­մում նաև դպրո­ցի ղե­կա­վար­նե­րի և­ իշ­խա­նութ­յուն­նե­րի հաս­ցեին:

Ղա­փա­նում ա­վագ ու­սուց­չի սպա­նութ­յան հետ­ևանք­նե­րի մա­սին քիչ բան է հայտ­նի: Հա­սա­րա­կութ­յու­նը խստո­րեն դա­տա­պար­տել է, ա­տե­լութ­յամբ և­ ար­հա­մար­հան­քով լցվել հան­ցա­գոր­ծի նկատ­մամբ, բայց սա միայն Շր­վե­նան­ցի և Ա­ճա­նա­նի հով­տի գյու­ղե­րի կորց­րած հի­շո­ղութ­յան փշրանք­ներն են:

Ե­ղած գրա­վոր տե­ղե­կութ­յուն­նե­րը զուսպ են ու ժլատ: Իսկ ա­հա Գո­րի­սում շատ ա­վե­լի մոտ են ե­ղել ի­րա­կա­նութ­յու­նը, դա­տա­պար­տել են հան­ցա­գոր­ծին, նրա ա­րար­քը կոծ­կող­նե­րին ու ար­դա­րաց­նող­նե­րին: Տե­ղի ծխա­կան հնգամ­յա դպրո­ցի կո­լեկ­տի­վը «Ի ցավ սրտի հայտ­նում է, որ Շր­վե­նան­ցի ա­վագ ու­սու­ցիչ Յա­կով Բ. Այ­վազ­յա­նի ըն­կե­րա­ցավ մահ­վան մա­սին» և տե­ղե­կաց­նում է, որ հո­գե­հան­գիս­տը կլի­նի Սրբ. Լու­սա­վո­րիչ ե­կե­ղե­ցում փետր­վա­րի 21-ի կի­րա­կի օ­րը՝ ա­ռա­վոտ­յան ժա­մը 10-ին:

«­Գա­վա­ռը» «Քստմ­նե­լի ո­ճիր» վեր­նագ­րով խմբագ­րա­կա­նում իր, Զան­գե­զու­րի հա­սա­րա­կայ­նութ­յան և բո­լոր ա­ռողջ մտա­ծող­նե­րի մտո­րում­ներն է ներ­կա­յաց­նում շրվե­նանց­յան դեպ­քի կա­պակ­ցութ­յամբ և­ ապ­տակ հասց­նում ու­սու­ցիչ­նե­րի շրջա­նա­յին խորհր­դին ու հան­ցան­քը կոծ­կող — ար­դա­րաց­նող­նե­րին:

«­Գա­զա­նա­յին վայ­րե­նի բնազդ­նե­րը չեն հանգս­տա­նում մեր դժբախտ ի­րա­կա­նութ­յան մեջ, նույ­նիսկ այն մարդ­կանց շրջա­նում, ո­րոնք հա­վակ­նութ­յուն ու­նեն ին­տե­լի­գենտ ա­նու­նը կրե­լու, ո­րոնք կոչ­ված են ի­րենց մտա­ծո­ղութ­յամբ և գոր­ծու­նեութ­յամբ օ­րի­նակ հան­դի­սա­նա­լու և տ­գետ ամ­բո­խին դե­պի մարդ­կա­յին վեհ բարձ­րութ­յան տա­նե­լու:

Ին­տե­լի­գենտ, գի­տա­կից տար­րե­րի, հենց Շր­վե­նան­ցի հա­սա­րա­կութ­յան բա­րո­յա­կան պար­տա­կա­նութ­յունն է լի­նել ար­դա­րա­միտ, հա­նուն զոհ­ված ա­վագ ու­սուց­չի պա­հան­ջել ար­դա­րա­դա­տութ­յուն և­ ոճ­րա­գոր­ծին ար­ժա­նի պա­տիժ:

Թող հե­ռու լի­նեն մեզ­նից Ար­մե­նակ Ա­ղա­խան­յան­նե­րը ի­րենց ար­յու­նա­ծա­րավ և­ ըն­կե­րա­ցավ բնազդ­նե­րով: Ժո­ղովր­դա­կան գոր­ծի, հա­սա­րա­կա­կան բա­րո­յա­կա­նութ­յան ա­մե­նա­մեծ թշնա­մի­ներն են: Զզ­վանք ու նող­կանք ըն­կե­րաս­պան ոճ­րա­գոր­ծին: Ա­հա այն դա­տավճի­ռը, որն այ­սօր կա­րող է կար­դալ նրա գլխին մա­մու­լը, հա­սա­րա­կա­կան գի­տակ­ցութ­յու­նը[18]:

Ղա­փա­նում Հա­կոբ Այ­վազ­յա­նին[19] հի­շում են, իսկ մար­դաս­պա­նին մո­ռա­ցել են ան­գամ Ա­ղա­խան­յան­նե­րը:

1912-1913 ու­սում­նա­կան տա­րում դպրո­ցում աշ­խա­տան­քի են նշա­նակ­վում Լայպ­ցի­գի հա­մալ­սա­րա­նի բժշկա­կան ֆա­կուլ­տե­տի 4-րդ կուր­սի ու­սա­նող Տիգ­րան Բոշ­նաղ­յա­նը և­ օ­րիորդ Նի­նան: Եր­գի ու պա­րի խմբեր էին գոր­ծում, պա­րա­պում էին ետ մնա­ցող ե­րե­խա­նե­րի հետ, գրքեր էին քննար­կում, նշվում էին տո­նա­կան օ­րե­րը, անց­կաց­նում էին էքս­կուր­սիա­ներ ու ար­շավ­ներ դե­պի Հա­լի­ձո­րի բերդ, Աղջկա­բերդ, Բա­ղա­բերդ:

1911-12-ին գոր­ծում էր 4 բա­ժան­մունք, սո­վո­րում էր 149 ա­շա­կերտ: Քիչ էր աղ­ջիկ­նե­րի քա­նա­կը՝ ըն­դա­մե­նը՝15:

Ու­շագ­րավ փաստ. բա­խում­նե­րից հե­տո թուր­քա­կան Օխ­տար, Շա­հար­ջիկ, Դով­րուս գյու­ղե­րից Շր­վե­նան­ցի դպրոց հա­ճա­խում էր 6 թուրք ե­րե­խա:

Ի դեպ, Ղա­փա­նում դա­րասկզ­բին գո­յութ­յուն ու­ներ միայն մեկ թուր­քա­կան դպրոց: «­Ղա­փա­նի ե­րե­սուն թուրք գյու­ղե­րից միայն Օխ­տա­րը մի դպրոց, կամ, ինչ­պես տե­ղա­ցի­ներն են ա­սում, մակ­թեբ­խա­նա ու­նի: Դպ­րո­ցում սո­վո­րում են մոտ քսան ե­րե­խա­ներ՝ հար­ևան գյու­ղե­րից, և­ ուս­ման վարձ վճա­րում են ամ­սա­կան եր­կու­սից-ե­րեք ռուբ­լի /ոս­կու ար­ժե­քով/: Ու­սու­ցի­չը կի­սագ­րա­գետ էր: Նա իր գի­տե­լիք­նե­րով ու սո­վո­րեց­նե­լու  մե­թոդ­նե­րով հի­շեց­նում էր մեր տեր­թո­դիկ­յան տի­պե­րը: Մա­նուկ­նե­րը տա­րի­ներ ի վեր սո­վո­րում են, սո­վո­րում, բայց հե­ռա­նում են դպրո­ցից դարձ­յալ տգետ ու անգ­րա­գետ»[20]:

Շր­վե­նան­ցի դպրո­ցում զբաղ­վում էի նաև ե­րե­խա­նե­րի գե­ղա­գի­տա­կան դաս­տիա­րա­կութ­յան խնդիր­նե­րով: Մե­լիք-Ա­ղա­միր­յա­նը վկա­յում է, որ ո­ւու­ցիչ Ա­լեք­սանդ­րը նո­տա­ներ ու եր­գեր էր ու­սու­ցա­նում:

Դպ­րոցն ա­ռանձ­նա­հա­տուկ էր նաև նրա­նով, որ գոր­ծում էին գի­շե­րօ­թիկ խմբեր: Հե­ռա­վոր գյու­ղե­րի ե­րե­խա­նե­րը գի­շե­րում էին գյու­ղում:

Ղա­փա­նում ա­ռա­ջին տո­նա­ծա­ռը դրվել է Շր­վե­նան­ցի դպրո­ցում. դա 1910 թվա­կա­նի Հուն­վա­րի 1-ին էր: Գաս­պար Տեր-­Մար­գար­յան­ցը հո­գա­ցել էր ծախ­սե­րը: Տո­նա­ծա­ռը եր­ևույթ էր ղա­փան­յան կյան­քում, և շա­տերն էին շտա­պում այն տես­նե­լու:

Փառք ու պա­տիվ Տեր-­Մար­գար­յան­ցին. նա մե­ծա­հո­գա­բար շա­րու­նա­կում էր տա­րե­կան 2000 ռուբ. նվի­րա­բե­րել դպրո­ցին: Բայց մե­ծա­հա­րուս­տը հե­ռուն չգնաց: Երբ նա Շր­վե­նան­ցում դպրո­ցի հիմ­նադ­րումն էր նա­խա­ձեռ­նում, Ներ­սես Մե­լիք-­Թանգ­յա­նը խնդրում էր նրան, որ փո­խա­նակ 30-40 հա­զար ռուբ­լի ծախ­սե­լու և գ­յու­ղում դպրոց բա­ցե­լու, այդ­քան գու­մա­րով անհ­րա­ժեշտ է գա­վա­ռում գյու­ղատն­տե­սա­կան դպրոց բա­ցել: Այդ նպա­տա­կով նա դի­մում է Զան­գե­զու­րի մյուս մե­ծա­հա­րուստ­նե­րին: Վա­նա­հայ­րը դեմ չէր Շր­վե­նան­ցում այդ­պի­սի դպրոց բա­ցե­լուն, պար­զա­պես կար­ծում էր, որ այն կա­րե­լի է բա­ցել՝ 3-4 հա­զար ռուբ­լի ծախ­սե­լով:

Միայն Տեր-­Մար­գար­յա­նը չէր: Գ­յու­ղը լու­սա­վո­րութ­յամբ փրկե­լու ա­ռաք­յալ­ներ դար­ձան Ներ­սես Մե­լիք-­Թանգ­յա­նը, Մես­րոպ Տեր-Մով­սիս­յա­նը, Աստ­վա­ծա­տուր Վաչ­յա­նը, Մա­նու­չար Ա­վագ­յան­ցը, Ս­տե­փան Բալ­յա­նը, Սմ­բատ Մե­լիք-Ս­տե­փան­յա­նը:

Գ­յու­ղատն­տե­սա­կան դպրոց ու­նե­նա­լու ա­ռա­ջար­կութ­յուն­նե­րի հան­դի­պում ենք ժա­մա­նա­կի մա­մու­լում, որ­տեղ այն միտքն է ար­տա­հայտ­վում, որ երկ­րա­մա­սի ա­ռա­ջա­դի­մութ­յան հա­մար հար­կա­վոր է երկ­րա­գոր­ծութ­յան, ա­նաս­նա­պա­հութ­յան և մեղ­վա­բու­ծութ­յան զար­գա­ցում: Վա­ղուց Զան­գե­զու­րում մտո­րում են գյու­ղատն­տե­սութ­յու­նը ա­ռա­ջա­դի­մա­կան ե­ղա­նա­կով վա­րե­լու, նոր ճյու­ղեր զար­գաց­նե­լու մա­սին: Իսկ դրա հա­մար անհ­րա­ժեշտ է գյու­ղատն­տե­սա­կան ու­սում­նա­րան, դպրոց ու­նե­նալ: Մի­ջոց­ներ են պետք դպրո­ցը կա­ռու­ցե­լու, այն պա­հե­լու հա­մար: Որ­տե­ղի՞ց: Գա­վա­ռը ցույց է տա­լիս մի­ջոց­ներ ձեռք բե­րե­լու ու­ղի­նե­րը. «1. Տաթ­ևի կալ­ված­նե­րից հատ­կաց­նել տա­րե­կան 1000ռ. 2. Ա­ռա­քել Ա­պեր-­Ծա­տուր­յա­նի կտա­կած 1000ռ. Տաթ­ևի վան­քին և 1000ռ. Գո­րի­սու ե­կե­ղե­ցուն հատ­կաց­նել դրան, 3. Խնդ­րել Զան­գե­զու­րի հա­րուստ­նե­րին գա­վա­ռա­կան պատ­գա­մա­վոր­նե­րի մի­ջո­ցով Ա­վագ­յա­նին, Տ. Մար­գար­յա­նին և­ այ­լոց տա­րե­կան ո­րոշ գու­մար հատ­կաց­նել նրան: Հան­գա­նա­կութ­յուն բա­նալ Զան­գե­զու­րի շրջա­նում և դր­սում հօ­գուտ դրան»[21]:

Ա­վե­լին են մտա­ծել Ղա­փա­նում. Է­ջա­նան­ցու վկա­յութ­յամբ՝ Սմբատ Մե­լիք-Ս­տե­փան­յա­նը և Ակ­նու­նին (­Խա­չա­տուր Մա­լում­յան) մտադ­րութ­յուն ու­նեին Ղա­փա­նի և Մեղ­րու լեռ­նաշղ­թա­յի Շիշ­կերտ գյու­ղում լեռ­նա­յին գոր­ծի ու­սում­նա­րան հիմ­նել:

 

Ի­գա­կան կրթութ­յու­նը: Դպ­րո­ցը մո­գա­կան գա­վա­զան

 

Սկզբ­նա­պես աղ­ջիկ­նե­րի կրթութ­յուն գո­յութ­յուն չու­ներ: Ա­ռա­ջինն ի­րենց աղ­ջիկ­նե­րին դպրոց ու­ղար­կե­ցին Սո­ղո­մոն Մե­լիք-Ա­ղա­միր­յա­նը, Նու­րի­ջան­յան­նե­րը, Անդ­րեաս Մե­լիք-Ս­տե­փան­յա­նը:

Անգ­րա­գի­տութ­յունն էր պատ­ճա­ռը, որ կնոջ հետ վատ էին վար­վում: Սո­վո­րույթ էր դառ­նում այն մտայ­նութ­յու­նը, որ աղ­ջիկ ե­րե­խա­նե­րը մտա­վոր կրթութ­յուն չպի­տի ստա­նան: Ծ­նող­նե­րը ցան­կութ­յուն չու­նեին նույ­նիսկ ի­րենց գյու­ղում, հար­ևա­նութ­յամբ գոր­ծող ծխա­կան դպրոց ու­ղար­կել աղ­ջիկ­նե­րին: Հա­մոզ­ված էին, որ տղա­նե­րի հետ աղ­ջիկ­նե­րին դպրոց ու­ղար­կել չի կա­րե­լի: Օ­րիոր­դաց դպրոց ստեղ­ծելն այդ ժա­մա­նակ ա­նի­մաստ բան կլի­ներ, գոր­ծը կա­րող էր տա­պալ­վել:

Դ­րա­կան քայլ էր դպրոց­նե­րում  ու­սուց­չու­հի­նե­րի եր­ևալը: Դա փշրեց սա­ռույ­ցը, և ծ­նող­նե­րը վստա­հե­ցին դպրո­ցին: Բայց լի­նում էին դեպ­քեր, երբ ծնո­ղը կորց­նում էր վստա­հութ­յու­նը և­ աղջ­կան հա­նում էր դպրո­ցից: Ն­ման օ­րի­նակ է Շր­վե­նան­ցի դպրո­ցը: Հա­կոբ Այ­վազ­յա­նի սպա­նութ­յու­նից հե­տո, երբ ու­սուց­չու­հին հե­ռա­ցավ դպրո­ցից, աղ­ջիկ­նե­րը դպրոց չհա­ճա­խե­ցին:

Հե­ռա­վոր քա­ղաք­նե­րում աղ­ջիկ­նե­րի կրթութ­յան մա­սին խոսք լի­նել չէր կա­րող: Ո՞վ կհա­մար­ձակ­վեր: Մեզ հայտ­նի միակ ղա­փան­ցի օ­րիոր­դը, ով կրթութ­յուն ստա­ցավ Պե­տեր­բուր­գում, Վար­սե­նիկ Մե­լիք-Ս­տե­փան­յանն էր: Մե­լիք-Ս­տե­փան­յան գեր­դաս­տա­նը, ի դեպ, ա­ջակ­ցում էր դպրոց­նե­րին: Նույ­նիսկ ող­բեր­գա­կան 1915-ին, երբ Երևա­նում` գաղ­թա­կան­նե­րի «­Քա­ղաք­նե­րի միութ­յան» հի­վան­դա­նո­ցում, բծա­վոր տի­ֆից մա­հա­ցավ որ­պես գթութ­յան քույր ծա­ռա­յող Վար­սե­նիկ Մե­լիք-Ս­տե­փան­յա­նը, նրա հի­շա­տա­կին մայ­րը` Ա­բի­հա­յա­թը /ծա­գում է Տաթ­ևի Օր­բել­յան­նե­րից/, ու եղ­բայր­նե­րը` Սմ­բատ և Ղահ­րա­ման Մե­լիք-Ս­տե­փան­յան­նե­րը, Ղա­փա­նի դպրոց­նե­րին և Զան­գե­լա­նի թուրք դպրո­ցին նվի­րե­ցին 100-ա­կան ռուբ­լի: Չ­մո­ռա­ցան թուրք ե­րե­խա­նե­րին[22]:

Ղա­փա­նի Ա­ռա­ջա­ձո­րը լու­սա­վոր շատ զա­վակ­ներ է տվել: Դ­րա­նում ա­ռանձ­նա­հա­տուկ դեր ու­նեին ու­սու­ցիչն ու դպրո­ցը: Այս­տեղ Անդ­րեաս Մե­լիք-Ս­տե­փան­յա­նի ծախ­սե­րով դպրոց էր բաց­վել դեռևս 1883 թվակա­նին: Բա­ցա­ռիկ էր այս գյու­ղի ա­ռա­ջին ու­սուց­չի ներդ­րու­մը, ով Անդ­րեաս բե­կի բա­ցած դպրո­ցում գրա­ճա­նա­չութ­յուն  էր սո­վո­րեց­նում ու­սում­նա­տենչ մա­նուկ­նե­րին:

Այդ ե­րախ­տա­վո­րը Սա­հակ վար­ժա­պետն էր՝ Սա­հակ Աս­ծատր­յա­նը: Սա­հակ Աս­ծատր­յանն ա­վար­տել էր Շու­շու թե­մա­կան դպրո­ցը, աշ­խա­տում էր գա­վա­ռում իբրև գրա­գիր:

Անդ­րեա­սի մա­հից հե­տո, երբ փակ­վեց դպրո­ցը, «­Սա­հակ վար­ժա­պետն իր տա­նը մաս­նա­վոր դա­սեր էր տա­լիս գյու­ղի ուն­ևոր ու չքա­վոր հայ և թուրք ե­րե­խա­նե­րին: Չն­չին ուս­ման վարձ էր վերց­նում, որ­պես­զի հնա­րա­վո­րին չափ շատ մա­նուկ­ներ գրա­ճա­նաչ դարձ­նի: Տար­վա ըն­թաց­քում ե­րե­խա­նե­րը սո­վո­րում էին 3-4 ա­միս»:

Սա­հակ վար­ժա­պե­տը միա­ժա­մա­նակ գրա­կան փոր­ձեր էր ա­նում, ու­ներ «­Ջա­նու­նի« գրա­կան ա­նու­նը: Ն­րա «­Ղա­փա­նի հայ-թուր­քա­կան թշնա­մա­կան հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րից ա­ռա­ջա­ցած վատ հե-տևանք­նե­րի ու դառն ար­կած­նե­րի ըն­դար­ձակ վե­պը» ար­ձակ գոր­ծը իր չա­փա­ծո «Տ­խուր նա­խեր­գանք»-ի հետ միա­սին կար­ևոր աղբ­յուր է Ղա­փա­նում հայ-թա­թա­րա­կան բա­խում­նե­րի պատ­մութ­յան[23]:

Ա­ռա­ջա­ձո­րում զգա­լի հետք թո­ղեց ու­սու­ցիչ Աբ­գար Մու­րադ­յա­նը /Ա­պա­րա­նից/:  Ն­րա ջան­քե­րի շնոր­հիվ սկսե­ցին դպրոց հա­ճա­խել նախ հա­րուստ խա­վի դուստ­րե­րը, հե­տա­գա­յում՝ նաև աղ­քատ­նե­րի: Ծայ­րա­հեղ աղ­քատ ըն­տա­նիք­նե­րից ուս­ման վարձ չէր գանձ­վում: Պա­րապ­մունք­նե­րը սկսվում էին աշ­նա­նը, ա­վարտ­վում ապ­րիլ-մա­յիս ա­միս­նե­րին՝ մինչև գար­նան գյու­ղատն­տե­սա­կան աշ­խա­տանք­ներն սկսե­լը:

Ե­րե­խա­նե­րը սո­վո­րում էին գրել, կար­դալ, կա­տա­րել թվա­բա­նա­կան  պար­զա­գույն հաշ­վում­ներ չորս գոր­ծո­ղութ­յուն­նե­րի սահ­ման­նե­րում: Ու­սում­նա­ռութ­յան ա­ռա­ջին տա­րում  կրո­նա­կան ծե­սե­րի ու տո­նա­կա­տա­րութ­յուն­նե­րի հա­մար սո­վո­րում էին շա­րա­կան­ներ, տա­ղեր, հե­տա­գա­յում՝ կրոն:

1907 թվա­կա­նի դպրոցն ու­ներ եր­կու բա­ժան­մունք: Երկ­րորդ բա­ժան­մունքն ա­վար­տո­ղը գրա­ճա­նաչ էր հա­մար­վում, գի­տեր գրել ու կար­դալ, առև­տուր ա­նել: Ուն­ևոր­նե­րի ե­րե­խա­նե­րը ու­սում­նա­ռութ­յու­նը շա­րու­նա­կում էին Շր­վե­նան­ցի դպրո­ցում:

Ծ­խա­կան դպրոց. ինչ կա­րող էր նա ա­նել իր մեկ ու­սուց­չով, եր­կու-ե­րեք դա­սա­րա­նով և կի­սա­քաղց ու ցնցո­տիա­պատ ե­րե­խա­նե­րով: Ե­րե­խան գրա­ճա­նաչ է դառ­նում, կա­րո­ղա­նում է գրել-կար­դալ, ցան­կութ­յուն ու­նի շա­րու­նա­կել ու­սու­մը, բայց ո՞վ է նրա տե­րը, ո՞ւմ է պետք նրան սա­տար լի­նե­լը, գյու­ղա­ցու հա­զար ու մի ցա­վե­րի կող­քին դա ի՞նչ մի կար­ևոր բան է: Ու ե­րե­խան կրկին հայտն­վում է փո­ղո­ցում կամ էլ ծանր, ու­ժից վեր աշ­խա­տան­քում կորց­նում ա­ռող­ջութ­յու­նը: Ի՞նչ կա­րող է ա­նել ու­սու­ցի­չը, երբ մատ­նե­րի վրա հաշ­ված մար­դիկ են հաս­կա­նում դպրո­ցի և­ ուս­ման դե­րը: Սրան գու­մար­վում են հա­սա­րա­կութ­յան մեջ խո­րա­ցող քայ­քա­յու­մը, բա­րո­յազր­կու­մը, ան­տար­բե­րութ­յու­նը, հարս­տա­նա­լու տեն­չը, չար­չիութ­յու­նը, դրա­մի պաշ­տա­մուն­քը, հո­ղի ու ու­նեց­ված­քի հա­մար մա­հա­կակ­ռի­վը: Ս­րանք էին ա­ռաջ­նա­հեր­թութ­յուն­նե­րը: Օ­րի­նակ՝ Ղա­փա­նի Բե­խը՝ իր հնա­մե­նի Մե­լիք-­Փար­սա­դան­յան գեր­դաս­տա­նով: Հ­նա­մե­նի՞… Բայց ա­րի ու տես, որ բա­վա­կան հո­ղե­րի ու հա­րուստ Հա­լի­ձո­րի պղնձա­հան­քե­րին տի­րող 20 տնից բաղ­կա­ցած այս տոհ­մը տա­ռա­պում է ան­միա­բա­նութ­յամբ ու նա­խան­ձով, միմ­յանց ոտ­քի տա­կի հո­ղը քան­դե­լով, ա­հա թե ին­չու ո՛չ շա­հա­գոր­ծում են հան­քե­րը, ո՛չ էլ թող­նում, որ մե­կը դրանց մո­տե­նա:

Լա­վը, լու­սա­վո­րը այն­քա՛ն քիչ են այս գյու­ղում: Վ­կան՝ Ս­տե­մե­լը[24], ով որ­քան դի­պուկ է բնու­թագ­րել ծննդա­վայրն իր հրա­պա­րա­կում­նե­րում: Մի տեղ ուն­ևոր, հնա­րա­վո­րութ­յուն­նե­րի տեր մար­դիկ մի­ջոց­ներ չեն խնա­յում դպրոց բա­ցե­լու, գյու­ղա­ցի մա­նուկ­նե­րին, նույ­նիսկ թուրք մա­նուկ­նե­րին լու­սա­վոր դարձ­նե­լու հա­մար, մի այլ տեղ, ինչ­պի­սին Բեխն է, ուն­ևոր­նե­րը ար­հա­մար­հում են դպրո­ցը, ան­գամ ի­րենց հա­րա­զատ զա­վակ­նե­րի կրթութ­յան հա­մար գրպան­նե­րը դա­տարկ են ձևա­նում: Բեխ­ցի­նե­րը հա­րուստ էին, բայց ինչ­պես հա­ճախ է լի­նում ուն­ևոր­նե­րի հետ, ի­րենց խել­քով ու մտքով հետ էին: Բե­խը, ո­րը Մե­լիք-­Քա­րամ­յան­նե­րի Տան­ձա­տա­փա­յի պես հայտ­նի է Մե­լիք­նե­րի գյուղ ա­նու­նով, կա­նո­նա­վոր դպրոց չու­ներ: 1897 թվա­կա­նին սրանք մի ու­սու­ցիչ էին պա­հում ի­րենց ե­րե­խա­նե­րին տար­րա­կան կրթութ­յուն տա­լու հա­մար: Ա­ռանձ­նա­պես կրթութ­յուն գնա­հա­տող չէին, իսկ դպրո­ցի հա­մար հա­տուկ կա­ռուց­ված շեն­քը այդ­պես էլ լրջո­րեն նպա­տա­կին չծա­ռա­յեց:

Ուն­ևոր­նե­րը չեն ու­զում, չուն­ևոր­նե­րը չեն կա­րող, Բե­խը դպրոց չու­նի, որ­ևէ մե­կի մտքով դպրոց ու­նե­նա­լը չի անց­նում, իսկ գյու­ղում թա­փա­ռող ե­րե­խա­ներ` որ­քան ու­զեք: Միայն մի քա­նի ե­րե­խա­յի կա­րե­լի է տես­նել հար­ևան գյու­ղե­րի ճա­նա­պարհ­նե­րին դպրոց գնա­լիս: Բե­խում գտնվել է մե­կը` ե­րի­տա­սարդ Ար­սեն Գ­րի­գոր­յա­նը, ով գյու­ղի հա­մար ար­ևել­յան մա­սում գտնվող իր հո­ղակ­տո­րը նվի­րել է դպրո­ցա­կան շենք կա­ռու­ցե­լու, սա­կայն որ­տե­ղի՞ց մի­ջոց­ներ: Եվ Բե­խը` ազն­վա­կան ծա­գու­մով, ա­վան­դույթ­նե­րով, հե­րո­սա­կան անց­յա­լով, 20-րդ դա­րասկզ­բին հոգ­ևոր ու բա­րո­յա­կան ան­կում է ապ­րում[25]:

Եվ ոչ միայն Բե­խը: Գ­յու­ղը կոր­ծան­ման ու­ղու վրա էր, այն փրկե­լու ու­ղի­ներ էին ո­րոն­վում:

«Դպ­րո­ցը, ու­սու­ցի­չը, ժո­ղովր­դի լու­սա­վոր զա­վակ­նե­րը կա­րող են փրկել գյու­ղը,- այս­պես է մտա­ծում Գ­ևորգ­յան ճե­մա­րա­նի շրջա­նա­վարտ Սուլ­թան Տեր-Գ­ևորգ­յա­նը՝ Ար­քա­յի­կը[26], ո­րի՝ հայ­րե­նի Շի­կա­հո­ղի մա­սին նա­մա­կը հան­գիստ կա­րե­լի է տա­րա­ծել գա­վա­ռի դա­րասկզ­բի ու­զածդ գյու­ղի վրա:- Քանդ­վում, կոր­ծան­վում են գյու­ղե­րը, օ­րե­ցօր մեր­կա­նում դեռ ետ պա­հած բա­րե­մաս­նութ­յուն­նե­րից, ա­մեն կող­մից, ա­մեն գյուղ ե­կո­ղը նպաս­տում է այդ անկ­ման, մի ա­քա­ցի էլ ին­քը տա­լիս ու մեր­ձի­մահ հի­վան­դին գե­րեզ­մա­նի դռան մո­տեց­նում: Ա­մեն ոք իր հա­մար է, իր քսա­կի, իր բո­ղո­քի հա­մար: Գ­յու­ղը շատ է սպա­սել ա­պարդ­յուն. նա կա­րոտ է սրտա­լի խոս­քի, կա­րոտ` անձն­վեր գործ­չի»:

Զան­գե­զու­րի գյու­ղե­րում շրջող Տեր-Գ­ևորգ­յա­նը խնդրում, ա­ղա­չում-պա­ղա­տում է օգ­նութ­յան հաս­նել՝ վե­րա­կեն­դա­նաց­նել մեռ­նող գյու­ղը: Կա­րե­կից զա­վակ­նե­րի կա­րիք ու­նի գյու­ղը, որ «­Չեն ե­կել, բայց պի­տի գան… Ես հա­վա­տում եմ գյու­ղի վե­րա­կեն­դա­նութ­յան, հա­վա­տում, որ կոր­ծան­վում է ար­դեն լու­սար­գել պա­րիս­պը, ու ջերմ ար­ևի կեն­սա­շունչ շո­ղե­րը կյանք են տա­նում այն­տեղ… Ժո­ղովր­դի սրտում ապ­րող ու­սում­նա­րանն ու անձ­նա­զոհ ու­սու­ցի­չը կստեղ­ծեն մո­գա­կան մի գա­վա­զան, ո­րով տեն­չա­լի կեր­պա­րա­նա­փո­խութ­յուն կստա­նան մեր թա­քուն աշ­խարհ­նե­րում հյուծ­վող գյու­ղե­րը»,- մար­գա­րեա­նում է Ար­քա­յի­կը[27]:

Ար­ժա­նին պի­տի մա­տու­ցել «Ա­րա­մազդ», «­Հայ կուլ­տու­րա­կան միութ­յուն», «­Բա­րե­գոր­ծա­կան ըն­կե­րութ­յուն» հաս­տա­տութ­յուն­նե­րին, ո­րոնք լուրջ ու­շադ­րութ­յուն էին դարձ­նում կրթութ­յան գոր­ծին Ղա­փա­նում: «Ա­րա­մազդ» նավ­թարդ­յու­նա­բե­րա­կան ըն­կե­րութ­յան նա­խա­գահ Աստ­վա­ծա­տուր Վաչ­յա­նը, ով դպրոց­ներ էր բա­ցում Սյու­նի­քի հե­ռա­վոր ու աղ­քատ գյու­ղե­րում, ի­մա­նա­լով, որ Կոստ­յա Համ­բար­ձում­յա­նը ժո­ղովր­դի մեջ մեծ հե­ղի­նա­կութ­յուն ու­նի, նրան նշա­նա­կեց Ղա­փա­նի շրջա­նի լիա­զոր՝ դպրո­ցա­կան գոր­ծը կազ­մա­կեր­պե­լու հա­մար: Կոստ­յան դպրոց­ներ բա­ցեց գյու­ղե­րում, հրա­վի­րեց ու­սու­ցիչ­ներ, ինքն էլ դար­ձավ դպրո­ցա­կան տե­սուչ: Նույնն էր ա­նում Կուլ­տու­րա­կան միութ­յու­նը՝ Կոս­տան­դին Խա­տիս­յա­նի գլխա­վո­րութ­յամբ: Ա­մեն ինչ ու­զա­ծի պես չէր, բայց նաև շնոր­հիվ «­Բաք­վի Հայ կուլ­տու­րա­կան միութ­յան» և «Ա­րա­մազդ» ըն­կե­րութ­յան նպաստ­նե­րի էր, որ Ղա­փա­նը քիչ թե շատ մի կողմ նե­տեց տգի­տութ­յան քո­ղը: Կա­շառ­քի, ան­բա­րո­յա­կա­նութ­յան մեջ թաղ­ված ցա­րիզ­մը ո՛չ ցան­կութ­յուն ու­ներ, ո՛չ էլ ի վի­ճա­կի էր փրկել գյու­ղը և­ այն տա­նել ա­ռա­ջա­դի­մութ­յան ու զար­գաց­ման ու­ղիով: Ըստ քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րի, ան­հատ­նե­րի, բա­րի կամ­քի ու նույն­պի­սի ցան­կութ­յուն­նե­րի տեր մարդ­կանց՝ գյու­ղը փրկե­լու ջան­քե­րը ա­պարդ­յուն էին ու ձա­խող­ված, բաց­վող դպրոց­ներն ու այլ բա­րե­գոր­ծութ­յուն­նե­րը կա­թիլ էին թշվա­ռութ­յան ծո­վում:

---

[1] Ս. Խուդոյան, Արևելահայ դպրոցները 1830-1920 թվականներին, Ե., 1987, էջ 8:

[2] Հոգևոր տոհմերն ըստ գյուղերի՝ Տեր-Հարությունյան, Տեր-Օհանյան /Արծվանիկ/, Տեր-Ավագյան, Տեր-Էլչիբեկյան /Գյուտկում/, Տեր-Մովսիսյան /Զեյվա/, Տեր-Դավթյան, Տեր-Ստեփանյան, Տեր-Հարությունյան, Տեր-Պետրոսյան /Խոտանան/, Տեր-Մինասյան /Խլաթաղ/, Տեր-Մարգարյան /Քաջարանց և Ծավ/, Տեր-Մարտիրոսյան /Խդրանց/, Տեր-Մարտիրոսյան /Կեմանց/, Տեր-Գրիգորյան /Ներքին Հանդ/, Տեր-Ստեփանյան /Վերին Հանդ/, Տեր-Ղարախանյան / Ձակատեն/, Տեր-Խաչատրյան /Մողես/, Տեր-Մովսիսյան, Տեր-Գևորգյան, Տեր-Կարապետյան /Շիկահող/, Տեր-Գրիգորյան /Շիշկերտ/, Տեր-Մարգարյան /Շրվենանց/, Տեր-Կարապետյան /Սրաշեն/, Տեր-Գրիգորյան /Սևաքար/:

[3] Ստ. Լիսիցյան, Զանգեզուրի հայերը Ե., 1969, էջ 254:

[4] «Նոր Դար», Ե., 1895, N 118:

[5] Ա. Ադամյան, Կրթության ոսկեդար, Ե., 2000, էջ 278:

[6] Ղափանում դպրոց բացելու վերաբերյալ նույնիսկ լեգենդ է հյուսվել: Իբր իշխանություններն արգելել են Ծավ գյուղում դպրոց բացել, ու մարդիկ մեկնել են Պետերբուրգ, հանդիպել ցար Նիկոլայ 2-րդին: Ցարը համակ ուշադրությամբ լսել է Ծավի պատվիրակներին, ժպտացել և անմիջապես հրաման է արձակել դպրոցի բացման մասին հրովարտակ պատրաստել: Այս մասին տե՛ս Գ. Սմբատյան, Սյունի-քը փորձության ճանապարհին (19 և 20-րդ դարերի սահմանագծում) /տպագրության ընթացքում/:

[7] Է. Մանուչարյան, Հ. Սահակյան, Արծվանիկ, Ե., 2009, էջ 122:

[8] Գյուտկում, այժմ ՝ Գեղանուշ գյուղը:

[9] Այդ գյուղերն են Գյուտկումը, Ճակատենը և Բաղաբուրջը:

[10] «Ղարաբաղ», 1912, N 19:

[11] Նույն տեղում:

[12] «Գավառ», 1910, N 14:

[13] «Գավառ», 1910, N 7:

[14] Ա. Մելիք-Աղամիրյան, Ղափանի շրջանի Շրվենանց գյուղի դպրոցի պատմության անցյալի էջերից, պահպանվում է ժառանգների մոտ:

[15] Ա. Մելիք-Աղամիրյան, նշված հուշագրության մեջ, էջ 4:

[16] Նույն տեղում:

[17] «Գավառ», 1910, N 5, 31 հունվարի:

[18] «Գավառ», 1910, N 8:

[19] Հակոբ Այվազյանը. դպրոցի պատմությանն անդրադարձողները նշում են, որ նա Բեռլինի համալսարանի շրջանավարտ էր: Եթե այդպես լիներ, «Գավառը» կհի-շատակեր այդ մասին: Իսկ ուսուցիչ Բախշի Հովհաննիսյանի կողմից շրջանա-ռության մեջ դրված կարծիքը, թե նա ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկու հորեղբոր տղան էր, թյուրիմացություն է: Հակոբը Շրվենանցի դպրոցի ավագ ուսուցիչ է նշանակվել 1909 թ. և սիրով նվիրվել է երեխաների կրթության և դաստիարակության գործին: Հայտնաբերված աղբյուրների հիման վրա հնարավոր է գոնե փոքր-ինչ ճանաչել ուսուցչին: Աղբյուրներն են՝ «Գավառը», Աղամիրյանի հուշերից մի պատառիկ, Սմբատ Մելիք-Ստեփանյանի արխիվից մի քանի դժվար ընթեռնելի նամակներ ու գյուղի հիշողությունը:

Այվազյանը Էջմիածնի Ալիբեկլու /Աթարբեկյան/ գյուղացի է: Սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, ավարտելուց հետո դիմում է Պարսկաստանում ուսուցչություն անելու խնդրանքով: Այստեղ աշխատանքի է անցնում ֆրանսիական դեսպանատանը, դառնում է դեսպանի անմիջական թարգմանը: Աշխատանքի ընթացքում արժանացել է դեսպանի և բոլոր աշխատակիցների համակրանքին: Դեսպանի առաջարկով Այվազյանը մի քանի անգամ ուղեկցել է նրան, եղել Ֆրանսիայում, որտեղ կատարելագործվել է: Վերադառնալով հայրենիք՝ աշխատել է Ապարանի և Աշտարակի դպրոցներում: Այնուհետև առաջարկություն է ստացել աշխատելու Շրվենանցի դպրոցում:

[20] Ադրբեջանական գյուղերի կուլտուրական վերելքը /առանց հեղինակի/: Պղնձի համար, 1957, N 101/:

[21] Նույն տեղում:

[22] «Գթության քույր Վարսենիկ Մելիք-Ստեփանյանի հիշատակին նրա մայրը և եղբայրը սեփական հանքի ակցիաներից նվիրել են Ղափանի բարեգործականի ճյուղին` 300 ռ., Առաջաձորի և Շրվենանցի դպրոցներին՝ 200-ական ռուբլի, իսկ Ղափանում գտնված մյուս բոլոր դպրոցներին` 100-ական ռուբլի: Այդ դպրոցները գտնվում են հետևյալ գյուղերում` Վերին Խոտանան, Սևաքար, Զեյվա, Եղվարդ, Ագարակ, Շիշկերտ, Ծավ, Շիկահող, Գյուտկում, Ճակատեն, Վաչագան, Բեխ, Բաղաբուրջ, Բարաբաթում, Կավարտ, Վերին Հանդ և Զանգիլան (թուրքի գյուղ): Առաջաձորի եկեղեցուն` մի ոսկեզօծ խաչվառ: Հ.Տ.Յ», « Արև» թերթ, Բաքու, N 223, 16 դեկտեմբերի, 1915 Ղափան, 4 դեկտեմբերի:

[23] Սևագիր ձեռագիր, վերծանված ու մեքենագրված, 18 էջ, անձնական արխիվ:

[24] Ստեփան Ղազարի Մելիք- Փարսադանյան /1888, Բեխ — 15. 12. 1964, Ֆրեզնո/, ավարտել է Շուշիի Թեմական դպրոցը, Կիևի համալսարանը: Գորիսում աշխատել է որպես ատամնաբույժ, ակտիվորեն մասնակցել է Զանգեզուրի գոյամարտին: 1927-ին ձերբակալվել է ու աքսորվել: Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ գերվել է գերմանացիների կողմից, ապա անցել է ԱՄՆ: Հրատարակվել է «Գավառ», «Ասպարեզ» թերթերում և «Հայրենիք» ամսագրում:

[25] «Գավառ», 1910, N 18:

[26] Սուլթան Տեր-Գևորգյանց. ծնվել է 1880թ. փետրվարի 1-ին Շիկահողում, Ջումշուդ Բաբայան-Տեր Գևորգյանցի և Թագուհի Մկրտչյանի ընտանիքում: Ուսումնատենչ ընտանիքի զավակ էր (երկու եղբայրները` Շահենն ու Մուշեղը, հետագայում անվանի մարդիկ դուրս եկան. Շահենը ՀՅԴ Ղափանի կազմակերպության հայտնի դեմքերից էր, Մուշեղը` կոմունիստ, կուսակցական աշխատող, երկուսն էլ` 1937-ի զոհ): Շիկահող գյուղի հասարակությունը 1894թ. մայիսի 2-ի աղերսագրով դիմել է Ամենայն հայոց կաթողիկոսին՝ խնդրելով Սուլթանին ընդունել Գևորգյան ճեմարան: Կաթողիկոսի միջամտությամբ Սուլթանն ընդունվում է Գևորգյան ճեմարան, սովորում, վերադառնում է Ղափան: Աշխատում է Գյուտկումի և Շիկահողի դպրոցներում: Չնայած վատ առողջությանը, թղթակցում է ժամանակի հանրահայտ պարբերականներին` «Մշակ», «Ալիք», «Աշխատանք», «Արև», «Ազգագրական հան-դես» և այլն: Հանդես է եկել Արքայիկ, Չոբան, Ղափանցի Արքայիկ ծածկանուններով: Նրա նամակներում թշվառության ու տգիտության մեջ խարխափող, սոցիալական անհավասարությամբ, ցավերով ու հոգսերով, մարդկային ճակատագրերով գյուղաշ-խարհն է: Նրան հուզում են գյուղերի քայքայումը, արտագաղթը, գյուղացու դաժան շահագործումը: Ժողովուրդների բարեկամության ջատագով է: Գրում է հայ-թուրքական ընդհարումների մասին, ներկայացնում մեզ իրադարձություններ ու երևույթներ, որոնք կարող էին մեզ անհայտ մնալ: Զբաղվել է բանահավաքչությամբ, գրել է նաև բարբառով, փրկել բարբառի մասունքներ: Հայրենի չնաշխարհիկ բնու-թյան ջերմ սիրահարն է, հավերժացրել է բնության չքնաղ պատկերներ: Գրադարանն ու արխիվը հրկիզվել են 1930-ականներին: Թղթերի մի մասը անհետացել է Գորի-սում: Մահացել է 1908թ. մարտի 8-ին` 28 տարեկանում, թաղվել Շիկահողի գերեզ-մանատանը:

[27] «Աշխատանք», 1906, N 19: