ՍՀՀԿ 2026 թվականին լրանում է հայ մեծ լեզվաբան, ակադեմիկոս Հրաչյա Աճառյանի (1876–1953) ծննդյան 150-ամյակը։ Այս հոբելյանը նշանակալի իրադարձություն է ոչ միայն հայագիտության, այլև միջազգային լեզվաբանության համար։ Աճառյանի գիտական գործունեությունը ձևավորեց հայոց լեզվի պատմական և համեմատական ուսումնասիրության ժամանակակից հիմքերը և զգալի ազդեցություն ունեցավ հայ լեզվաբանության հետագա զարգացման վրա։
Հոբելյանական այս տարեթիվը ստացել է նաև միջազգային ճանաչում. UNESCO-ի Գլխավոր համաժողովի որոշմամբ Հրաչյա Աճառյանի ծննդյան 150-ամյակը ընդգրկվել է կազմակերպության կողմից նշվող 2026–2027 թվականների հոբելյանական տարեթվերի ծրագրում։ Այս փաստը վկայում է, որ հայ մեծ գիտնականի գործունեությունը գնահատվում է որպես համաշխարհային գիտամշակութային ժառանգության կարևոր մաս։
Այս որոշումը ընդունվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի 43-րդ նստաշրջանում՝ Սամարղանդում։
Հրաչյա Աճառյանը ծնվել է 1876 թ. մարտի 8-ին Կոստանդնուպոլսում։ Բարձրագույն կրթություն է ստացել եվրոպական հեղինակավոր կենտրոններում՝ Փարիզում և Ստրասբուրգում։ Նա երկար տարիներ զբաղվել է հայոց լեզվի պատմական, համեմատական և բարբառագիտական ուսումնասիրություններով՝ ստեղծելով հիմնարար աշխատություններ, որոնք մինչ այսօր մնում են որպես հայագիտության կարևորագույն աղբյուրներ։ Աշխատություններին կարելի է ծանոթանալ այս կայքում (http://publishing.ysu.am/)։
Աճառյանի աշխատությունները վաղուց անցել են ազգային գիտության սահմանները։ Նրա հետազոտությունները հայերենը ներկայացրել են համաշխարհային լեզվաբանական համատեքստում։ Գիտական շրջանակներում նա հաճախ բնութագրվում է որպես «հայ լեզվաբանության ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից մեկը» և այն գիտնականը, ով համակարգեց հայոց լեզվի վերաբերյալ հիմնական գիտական տվյալները։
Հրաչյա Աճառյանի ծննդյան 150-ամյակը բացառիկ առիթ է այս սերնդի համար՝ վերարժևորելու նրա գիտական ժառանգությունը և նոր սերունդներին ներկայացնելու հայ լեզվաբանության այս մեծագույն հեղինակի աշխատանքները։ Հոբելյանի շրջանակում ՍՀՀԿ-ի անդամների մասնակցությամբ ևս նախատեսվում են գիտաժողովների մասնակցություն, գիտական քննարկումներ և կրթական ծրագրեր, որոնք ուղղված են Հ․ Աճառյանի գիտական ժառանգության տարածմանը։
30 ամենահետաքրքրաշարժ և կարևոր փաստերը Հ․ Աճառյանի կյանքից և գործունեությունից։
Մանկություն և կրթություն
-
Արհեստավորի ընտանիք. Հրաչյա Աճառյանը ծնվել է 1876 թ. Կոստանդնուպոլսում՝ համեստ կոշկակարի ընտանիքում:
-
Տեսողության կորուստ. Մանկության տարիներին դժբախտ պատահարի (արևին երկար նայելու կամ հիվանդության) պատճառով նա կորցրել է ձախ աչքի տեսողությունը, բայց դա չի խանգարել նրան կարդալ ու գրել հարյուրհազարավոր էջեր միայն մեկ աչքով:
-
Սերը գրքերի հանդեպ. Դպրոցական տարիներին նա իր գրպանի գումարով ուտելիքի փոխարեն հաճախ գրքեր էր գնում և ժամերով փակվում ընթերցասենյակներում։
-
Վաղահաս պոլիգլոտ. Դեռ պատանի հասակում նա ինքնուրույն սովորել և տիրապետում էր մի շարք լեզուների, այդ թվում՝ թուրքերենի, ֆրանսերենի և հունարենի։
-
Փայլուն ուսանող. Սորբոնի համալսարանում սովորելիս նա եղել է աշխարհահռչակ լեզվաբան Անտուան Մեյեի ամենասիրելի ու տաղանդավոր աշակերտը։
-
Աննախադեպ հաջողություն 21 տարեկանում. Ընդամենը 21 տարեկանում նա Փարիզի լեզվաբանական ընկերությունում զեկուցել է լազերենի առանձնահատկությունների մասին և անմիջապես ընտրվել այդ հեղինակավոր ընկերության անդամ։
-
Հանդիպում Հյուբշմանի հետ. 1897 թ. Փարիզում արևելագետների կոնգրեսի ժամանակ իր զեկույցներով այնքան է ապշեցրել հայագետ Հայնրիխ Հյուբշմանին, որ վերջինս նրան հրավիրել է Ստրասբուրգ՝ ուսանելու և դասախոսություններ լսելու։
Ֆենոմենալ լեզվաբանը
-
50 լեզուների իմացություն. Իր կյանքի ընթացքում Աճառյանը կատարելապես տիրապետել կամ ուսումնասիրել է շուրջ 50 տարբեր լեզու։
-
562 լեզուների համեմատություն. Իր «Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի» կոթողային աշխատության մեջ նա հայերենի կառուցվածքը համեմատել է աներևակայելի թվով՝ 562 լեզուների հետ։
-
Բացարձակ հիշողություն. Նա ուներ ֆենոմենալ հիշողություն. տասնյակ հազարավոր բառեր, արմատներ և դրանց ծագումնաբանությունը հիշում էր անգիր և դասախոսությունների ժամանակ երբեք գրառումներից չէր օգտվում։
-
Թարգմանիչ. Բացի զուտ լեզվաբանական գործից, Աճառյանը զբաղվել է նաև թարգմանությամբ. օրինակ՝ պարսկերեն բնագրից հայերենի է վերածել Օմար Խայամի քառյակները։
-
Բարբառագիտության հիմնադիր. Նա առաջինն էր, որ հայերենի բարբառները դասակարգեց ոչ թե ըստ աշխարհագրության, այլ ըստ ձևաբանության (հայտնի «ում», «կը», «ել» ճյուղերը)։
Գիտական սխրանքներն ու բառարանները
-
Կոթողային բառարանը. «Հայերեն արմատական բառարանը» (7 հատոր) նա գրել է տասնամյակների ընթացքում՝ ձեռքով: Այն մինչ օրս համարվում է համաշխարհային ստուգաբանական բառարանագրության անգերազանցելի գլուխգործոցներից մեկը։
-
Նորահայտ ստուգաբանություններ. Այդ բառարանում, բացի նախկինում հայտնի ստուգաբանություններից, Աճառյանն ինքնուրույն առաջարկել է 1604 նոր բառի ստուգաբանություն։
-
Անձնանունների փրկիչը. «Հայոց անձնանունների բառարանում» հավաքել ու վերլուծել է հնագույն ժամանակներից մինչև 1500 թվականը հայոց մեջ հանդիպող բոլոր անձնանունները։
-
Մանրագիր ձեռագիրը. Թղթի սղության պատճառով Աճառյանը գրում էր աներևակայելի մանր ձեռագրով՝ թղթի վրա ոչ մի սանտիմետր դատարկ չթողնելով, ինչը խմբագիրների համար հաճախ դժվար ընթեռնելի էր դարձնում տեքստը։
-
Ստեղծագործական արագություն. Նա աշխատում էր ապշեցուցիչ արագությամբ ու արդյունավետությամբ՝ միաժամանակ աշխատելով մի քանի թեմաների շուրջ՝ թողնելով շուրջ 200 աշխատություն:
Բռնաճնշումներն ու բանտարկությունը (1937-1939 թթ.)
-
Անհեթեթ մեղադրանք. 1937 թվականի ստալինյան բռնաճնշումների ժամանակ Աճառյանին ձերբակալել են՝ մեղադրելով իբրև անգլիական լրտես և ազգայնական պրոֆեսոր։
-
Անկոտրում կամք. Բանտում նրան ենթարկել են ֆիզիկական և հոգեբանական ծանրագույն կտտանքների, սակայն 60-ն անց գիտնականը հրաժարվել է ստորագրել իր դեմ ուղղված որևէ կեղծ ցուցմունք։
-
Մտքում գրվող գրքերը. Բանտախցում, չունենալով ո՛չ գրիչ, ո՛չ թուղթ, նա մտքում շարունակում էր իր գիտական աշխատանքը և դասակարգում լեզվաբանական օրինաչափությունները։
-
Կնոջ սխրանքը. Նրա ձերբակալությունից հետո կինը՝ Սոֆիկոն, վերահաս խուզարկությունից փրկելու համար գիտնականի անտիպ ձեռագրերը (այդ թվում՝ կիսատ բառարանները) դրել է երկաթե արկղերի մեջ և թաղել Նոր Բութանիայի իրենց այգու հողի տակ։
-
Արդարացում և վերադարձ. 1939 թ. անմեղությունը հաստատվելուց հետո նա ազատ է արձակվել և հաջորդ իսկ օրը գնացել համալսարան՝ շարունակելով դասախոսել առանց որևէ դառնության կամ բողոքի։
Անձը, բնավորությունը և վերջին տարիները
-
Թափառական ուսուցիչը. Մինչև համալսարանական պրոֆեսոր դառնալը նա տասնամյակներ շարունակ ուսուցչություն է արել Էջմիածնում, Շուշիում, Թավրիզում, Նոր Նախիջևանում, Թեհրանում։
-
Գիտությունների ակադեմիա. 1943 թ. դարձել է նորաստեղծ Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի հիմնադիր ակադեմիկոսներից մեկը։
-
Հայրենասիրություն. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին իր անձնական խնայողությունները նվիրաբերել է «Սասունցի Դավիթ» տանկային շարասյան կառուցմանը։
-
Համեստություն. Չնայած իր համաշխարհային փառքին՝ Աճառյանը չափազանց պարզ ու համեստ անձնավորություն էր, չէր սիրում ճոխություն և հաճախ բուհ էր գնում շատ հասարակ հագուստով։
-
Գիտական էթիկա. Իր աշխատություններում միշտ հստակորեն առանձնացնում էր սեփական կարծիքը նախորդների վարկածներից՝ երբեք չյուրացնելով ուրիշի միտքը։
-
Սերունդների դաստիարակ. Երևանի պետական համալսարանում 30 տարի աշխատելու ընթացքում նա կրթել է հայագետների և լեզվաբանների մի ամբողջ սերունդ, որոնք էլ հետագայում շարունակեցին նրա գործը։
-
Անսահման սեր հայերենի հանդեպ. Նա խորապես հավատում էր, որ հայերենը աշխարհի ամենահարուստ և ճկուն լեզուներից մեկն է, և իր ողջ կյանքը նվիրեց դա աշխարհին գիտականորեն ապացուցելուն։
-
Մինչև վերջին շունչը. Մահացել է 1953 թ. ապրիլի 16-ին. նրա աշխատասեղանին դրված էր հերթական գիտական հոդվածը, որի վրա նա աշխատում էր կյանքի վերջին օրերին։
