Կապանի շրջանի Տօրթնի (Անտառաշատ) գյուղի անունը

Ս. Օրբելյանի «Սյունիքի պատմություն» աշխատության մեջ նշվում է Տորթնի բնակավայրը, որը եղել է Բաղք գավառի ամենամեծ գյուղը (Տաթևի վանքին վճարում էր 26 միավոր հարկ): 1949թ., ցավոք, գյուղի բազմադարյան անունը փոխվել և կոչվել Անտառաշատ: Գյուղի հին անվան տարբերակներից հիմնականում նշվում են Դորդնի, Դորթնի, Տորթնի, Տորթին, Տորթն, կապանցիների շրջանում տարածված է Տօրթնի, այստեղից՝ տօրթնէցի, տօրթնըցէ, տըրթնէցի, տըրթնըցի:

[images_grid auto_slide=”no” auto_duration=”1″ cols=”four” lightbox=”yes” source=”media: 9817,9816,9815,9814,9813,9812,9811,9810,9809,9808,9807,9806″][/images_grid]Ժողովրդական ստուգաբանությամբ՝ Տօրթնի գյուղանունն ունի հետաքրքիր տարբերակներ, ըստ այդմ՝ գյուղի անունն առաջացել է «տեր օրհնի (տէր աւրհնի)» կամ «տե՛ր, աղոթի՛ր», «տուն օրհնէ» կապակցություններց որևէ մեկից: Կան այլ տարբերակներ.  Տորթնին՝ որպես բնակավայր, եղել է անհիշելի ժամանակներից, և նրա անունը կապված է Տորք կամ Տիր աստվածությունների հետ: Նշվում է նաև դիրտ «գինու նստվածք, մրուր»  բառի տարթ տարբերակը գյուղի անվան համար:

Գյուղի հին անունը կարևոր է ոչ միայն պատմական, այլև լեզվաբանական առումներով:

Տեղանվան մեջ պահպանվել է բարբառային մի հին փոխառություն, որ, հավանաբար, հետագա շրջանում  դուրս է մնացել սովորական բառերի շարքից: Կարծում ենք, որ Տորթնի անունը առաջացել է պարսկերենի درود /dorud/ «փայտ, անտառանյութ, ատաղձ» բառից, այստեղից՝ درودگر /dorudgār/ «ատաղձագործ»: Բարբառախմբում այս բառի իմաստից մնացել է դուրգար||դուլգար «հյուսն»՝ դորուդգար ձևից: Սյունիք-Արցախ բարբառային տարածքի Կապանի խոսվածքում բառասկզբի դ-ն հիմնականում դառնում է տ, ինչպես՝ դանակ>տէնակ, դառնալ>տէռնալ, դեղնել>տըղնէլ և այլն, իսկ ր ձայնորդից հետո դ-ն փոխվում է թ-ի, օրինակ՝ վարդ>վարթ, բուրդ>պուրթ և այլն: Այսպես՝ դօրուդ բառը դարձել է տօրութ, որի ու-ն շեշտակորույս դիրքում ընկել է, երբ բառին ավելացել է բարբառախմբում տարածված -նի (-նէ) (հին հայերենի -նեար) հոգնակերտը, որ սովորաբար դրվում է բազմավանկ բառերի վրա, ինչպես՝ բուստըննի||բուստըննէ, տըխտըկնի||տըխտըկնէ և այլն: Այսպիսով՝ Տորթնի բառը կրել է հետևյալ փոփոխությունները՝ դօրուդ>տօրո՛ւթ>տօրթնի՛ «փայտանյութեր, փայտեր»: Նոր անուն էլ հուշում է, որ Տօրթնի տրվել է մի գեղեցիկ բնակավայրի, որ անտառաշատ և փայտաշատ է:

Հնարավոր է՝ Ձեզ հետաքրքրի

«Շուշի» տեղանուան ստուգաբանութիւնը

  Վարդանյան Արտակ․ ՀՀ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ավագ գիտաշխատող…

Ղարաբաղի (Արցախի) բարբառի հնաբանությունները․ Լ․ Հովհաննիսյան

Գրախոսություն․ Մ․ Քումունց Աղբյուր՝ Լավրենտի Հովհաննիսյան, Ղարաբաղի (Արցախի) բարբառի հնաբանությունները, Երեվան, «Արմավ», 2024, 70 էջ։…

Vowel harmony in the Armenian dialect of Goris

Bert Vaux and Ariwan Addy Suhairi, Cambridge University In this article we outline the harmony…

Գորիսի տարածաշրջանի տոհմանունների ձևավորման շերտերը

Հոդվածն ամբողջությամբ կարելի է կարդալ՝ այս հղումով՝ ИСТОЧНИК УДК: 811.19(091) Մ․ Քումունց, Գորիսի բարբառի տոհմանունները,…