Հեղինակ՝ Գ․ Դարբնենց

Որքան էլ աշխարհը խելակորույս զարգանում, երկու բան մնում է անփոփոխ․ պատերազմները չեն դադարում, և գավառական քաղաքները չեն կորցնում իրենց նախկին տեսքն ու հմայքը։ Դրանք մնում են սրտամոտ ու հոգեհարազատ։ Այդպիսին էր նաև գավառական կենտրոնը։ Անցյալում այստեղ մուտք էր գործում երկաթուղին, օդակայանում վայրէջք էին կատարում մեծ ինքնաթիռներ, աշխատում էին գործարաններ։ Հիմա արդեն վախվորելով թեթև մարդատար ինքնաթիռ է իջնում, փողոցներում շքեղ ավտոմեքենաների խցանումների պակաս չկա, միջազգային երաժշտական փառատոններ են անցկացվում, լեռնագագաթներին ռոյալ են նվագում, գրքերի, ֆիլմերի շնորհանդեսներ են լինում, բայց, միևնույն է, գավառականը ծորում է ինչպես նոր քամած մեղրը մաքուր ափսեի մեջ։ Գավառականը, մի քիչ էլ գերակշռում է Արևելյանը․․․

Քաղաքում երկրորդական ու արհամարհված բնագավառներ կան, ինչպես ասենք` արխիվային գործը։ Բնակիչների ու իշխանության համար արխիվը ոչ թե վավերագիր է, հիշողություն, պատմություն, այլ թոշակի անցնելուց հետո տեղեկանք ստանալու հիմնարկություն։ Արխիվը չընդունված, չընկալված երևույթ է, դրա համար էլ շատ բան անհետացավ Խորհրդային երկրի հետ միասին։ Այնպես որ գավառապետարանի ենթակայությամբ գործող արխիվի շենքի տեղը  ոչ ոք չգիտի։ Հնարավոր է, որ բարձրերում էլ տեղյակ չեն։ Միահարկ, գետնին կպած շենքը գտնվում է շքեղ սուպերմարկետի հետևում՝ շրջափակված գարաժներով, և նրա դռներին կարելի էր հասնել խանութի տիրոջ կողմից մեծահոգաբար շնորհված նեղլիկ հումանիտար միջանցքով։ Միայն թոշակի անցնողներն էին թակում խախուտ դուռը։

Տասնմեկ աշխատակիցներից իննը կին էր, որոնց ամենից շատ զբաղեցնում էր այն միտքը, որ տնօրենը մի քանի գրոշ իրենցից ավելի է ստանում, ու մեկ էլ ամեն մեկի կարծիքով ինքը արժանի էր գործելու Վատիկանի հռչակավոր արխիվում։ Տնօրենը մասնագիտությամբ կենսաբան էր։ Տարիներ առաջ, երբ տեղացի մոսկովաբնակ բարերարները ճոխ վերանորոգման ենթարկեցին դպրոցը ու դարձրին «էլիտար», քաղաքի լղոզված կնանիք ցանկացան քայլել նրա լուսավոր ու մարմարապատ միջանցքներում։ Սեպտեմբերի 1-ի  առավոտյան կենսաբանին դիմավորեց հավաքարար Քնարիկը և գուժեց, որ ինքը ժամ չունի, և իր փոխարեն աշխատանքի է ընդունվել անհայտ էթնիկ ծագմամբ կին, որ, ասում են, եկել էր տնօրեն դառնալու նպատակով։ Տնօրենը հանդիպեց, չնկատելու տվեց ու փախավ գրադարան, թեև կյանքում գիրք չէր կարդացել։ Ինքն էլ դպրոցից փախավ ու մի քանի ամիս թափառեց դես ու դեն, մինչև տեղավորվեց արխիվում։

Արխիվում կանանց թթված դեմքերն էին, «հիվանդ» վավերագրերը, ցածր աշխատավարձը, անշուք սենյակները, փոշին ու խոնավությունը, որոնց հետ հաշտվում էր՝ վաղաժամ երազելով այն օրը, երբ ինքը կանցնի թոշակի ու չի տեսնի կանանց  «օբիժեննիկ» դեմքերը։ Այդպես ասում էր՝ պատճառաբանելով, թե հայերենում դժվար գտնի համարժեք բառ։

Եկավ թոշակի անցնելու օրը։ Աշխատակցուհիները ցնծում էին․ ամեն մեկը պատրաստի տնօրեն էր։ Չսպասեց, մի քանի օր առաջ դիմեց գավառապետարան, ու քանի որ այնտեղ մատրիարխատ էր,  եկան մի քանի չինովնիկուհիներ՝ պատշգամբային մազափնջով, կարդացին ազատման հրամանը, իրենց հետ քայլեքայլ անվնաս անցած ու կոփված-քոքված  մեկին կարգեցին տնօրեն։  Ակնոցավոր, ճռճռան ձայնով մի տնտեսագետ կին արդեն նախկին դարձած տնօրենին պարգևատրեց գունավոր ու ճմրթված թղթի կտորով, որի վրա նախկինում մեկին տրված պատվոգրից սպրդել էին «Անբասիր ծառայության համար» բառերը։  Մնացածը անվերծանելի էր։ Ծափահարեցին, գնացին․․․

Գործազուրկ մնալուց հետո  նոր հասկացավ, որ ինքը կենսաբան է։ Նա սկսեց նկատել, որ քաղաքում ու շրջակա վայրերում վատ բաներ են արվել ու արվում են։ Տեսավ սարերից եկող հորդառատ գետերը տկարացել, վերածվել են ջրափոսերի, գիշերը ինչ-որ թափոններ են բաց թողնում գետերում, գորտերն այլևս չեն կռկռում, ծառերը կտրել , տեղում գարաժներ ու ավտոլվացման կետեր են գոյացել։ Նա նկատեց, որ ծառերի բներին հիմար-հիմար քանդակներ են արել, ծառերն այնքան են էտել, որ ուռել, քոթուկատար են դարձել։ Ում մտքով անցնում էր, կրակին է տալիս տան աղբը ու թունավոր ծուխը քաղաքով մեկ անում։ Մտքով անցավ դառնալ էկո — պարեկ-բնապահպան, բայց ասացին, որ ինքը որս անելու և ընկուզենի արմատախիլ անելու փորձ չունի։ Էլ չպնդեց, երբ իմացավ, որ անցյալում 4,5 հեկտար անտառ հատողը այն աստիճանի է գնահատվել, որ նրան վստահվել է գավառի հյուսիսի, հարավի, արևելքի ու արևմուտքի անտառների հսկողությունը։ Ուրախացավ իր նոր հայտնագործությամբ․ հայրենի փոքրիկ գավառն ունի հորիզոնի չորս կողմ։

Թափառեց երկար։ Ոչինչ, որ գործ չունի, կարևորը, որ չի տեսնում հորանջելով ու փշուրները մայթերին շաղ տալով  աշխատանքի եկող ու աշխատանքի ավարտին կրոսավազքի ելնող ու խանութներում անհետացող աշխատակցուհիներին։  Մեկ էլ զգում էր, որ մի անտանելի բեռ է թոթափվել ուսերից․ այլևս չի առնչվելու գավառապետարանի համակարգչային խաղերի վարպետների հետ, չի պատասխանելու վերադասի անբովանդակ նամակներին, որոնք պարտադիր ուղարկվում էին թղթով՝ պարոն գավառապետի սահմռկեցուցիչ ստորագրությունը վրան դաջված։

Ավելորդ նախաբան դարձավ, որ կապ չունի հետագա պատմությունների հետ։

***

Նախկին տնօրենը կին չուներ։ Քանի տարի է արդեն՝ կինը հեռացել էր․․․  Ապրում էր մենակ։ Աղջիկն ամուսնացել էր դրսում, զանգահարում էր միայն  նոր տարուց առաջ՝  31-ի երեկոյան։ Տղան շատ զբաղված էր․ իրենց զրույցները գրեթե չէին ստացվում, խոսում էին հազվադեպ։

Մենակ։ Թե՞ միայնակ։ Երևի նույնն է։ Նշանակություն չունի։ Հասկացավ, որ եթե տանը մնար, աղետ կլիներ։ Շատ բան էր կորցրել, ինչպես ասենք` հումորի զգացումը կամ ծիծաղը, աշխատանքի իմաստը, մոռացել էր ընկերներին, բարեկամներին։ Դես ու դեն ընկավ, գտավ ու վարձակալեց գետափնյա «Խրուշչյովկա»-ի երրորդ հարկի ամուսնալուծված երիտասարդ զույգի մեկ սենյականոց բնակարանը՝ ճգնավորի մի  խուց, որտեղ շարունակեց նախկինում անավարտ թողած դժվար ընթեռնելի գրագրությունների վերծանությունը՝ բաղձալով, որ չլինի՞ թե հանկարծ գա անկոչ մեկն ու խախտի անդորրը։

Ինքն իրեն խիստ որոշում կայացրեց՝ չի՛ հանդուրժի։

Եղած գույքն էլ Նիկիտա Սերգեևիչի ժամանակներից էր՝ զսպանակները դուրս ցցված բազմոց, ցեցի մեջ կորած պահարան, նույնպիսի մի գրապահարան, հին հայելի, պատերի վրայով սողացող լարեր ու աղոտ լուսավորող մի լամպ։ Գլխավոր զարդը մոտակա, նախկին բացօթյա «Հեքիաթ» սրճարանից գողացված մետաղյա հինգ աթոռներն էին։ Եվ ուրիշ ոչինչ։ Սենյակը տեսքի բերելու, մանավանդ աշխատանքային մթնոլորտ ստեղծելու համար նա պատերին ամրացրեց երկու գեղանկար, հին լուսանկարներ, փշրված ջերմաչափով փոքր խարիսխ և ուշ միջնադարում կաթողիկոսության աստիճանի հասած, կանոնիկացված, այսինքն՝ սրբադասված, գավառի գյուղերից մեկում ծնված հոգևոր գործչի գիպսե հարթաքանդակը, որն իր ընկերներից մեկի երևակայության արդյունքն էր։ Մտքովն անցավ Սրբի նկարի տակ մի բան գրել։ Երկար մտածելուց հետո գունավոր մատիտով թղթի վրա գրեց․ «Եւ մի տանիր զմեզ ի փորձութիւն», ամրացրեց նկարի տակ, ինքն իրեն կարգեց ճգնակյաց ու գործն համարեց ավարտված։

Խաղաղ աշխատանքային օրեր էին՝ կիսախավար ու զով սենյակ, տեղն անհայտ, դուռը թակող  չկար, մարդ չէր գալիս․․․ Զանգեր էլ չկան։ Ասում էր, որ ձեռք բերածը ճգնարան է, և թաքուն հրճվում էր դրա համար։ Նրան դուր էր գալիս հատկապես 1,80×0,80 մակերեսով բաց պատշգամբը, որտեղից ինքը տեսնում էր բոլորին, իսկ իր վրա ուշադրություն դարձնող չկար։ Այստեղ էլ նա դարձավ փողոցի վիճակագիրը, անթուղթ արխիվատերը և ստացած արդյունքները տարածեց քաղաքի վրա։ Տարօրինակ բաներ էր նկատում ու դրանք համարում հայտնագործություն։ Հայտնաբերեց, օրինակ, որ քառասունն անց կանանցից չորսից երեքը կամ գեր են կամ գիրանում են։ Տեսավ, որ փողոցն ամբողջապես պատված է կանանց «Գեղեցկության սրահներով», որտեղ մտնող կնանիք դուրս էին գալիս ոչ թե գեղեցկացած, այլ մի տեսակ հալածանքից գազազած։

Տեսնում էր վաղուց ծանոթ սիրահար զույգերի՝ արդեն ծերացող տղաներ ու թառամող, խեղճացած  ու ամուսնություն տենչող աղջիկներ։ Վերջիններիս համար տխրում ու կախում էր գլուխը։ Կարծես բոլոր աղջիկները իր հարազատ դուստրերն էին։

Ի վերջո հետևում էր բզկտված կոստյումը հագին, պանամկան գլխին ամրացրած, դժվարությամբ քայլող գրականության հին ուսուցչին։ Աշխարհի գրքերը կարդացած մարդը ձեռքին պատառոտված կտորից անլվա պայուսակ էր քարշ տալիս։ Ուսուցչին ու պայուսակը  մի մայր էր լույս աշխարհ բերել, մի սանրի կտավ, այն էլ՝ երկվորյակ։ Ասում էին, որ նա մութն ընկնելուց հետո շիշ է հավաքում, հանձնում փողի դիմաց։ Զարմանալի մարդ էր․ եթե իրենից գումար էին խնդրում, տալիս էր,  պարտքը չէր վերցնում։

Մի հայտնագործություն էլ արեց․ պարզեց, որ հենց այս փողոցում են թրև գալիս Լեյտենանտ Շմիդտի երեք զավակները։ Նրանցից մեկը միամիտ չէր, աչքաբաց էր, քաջատեղյակ, եղել էր աշխարհի մայրաքաղաքներում, մի երկու լեզու էլ գիտեր և շատ նման էր Միխայիլ Սամուելիչին։ Նա քաղաքացիներին համոզում էր, որ հեղափոխությունից առաջ ինքը միլիոնավոր դոլարներ է ունեցել, հիմա էլ ունի, մի օր կտեսնեք, կգնա ու կբերի միլիոնները։ Միայն թե ամեն անգամ նոր թիվ էր ասում։

Օրերից մի օր, երբ աշունը նոր էր գունավորել շրջակա բլուրները, և աշնան արևը շողշողում էր սոսիների մեջ, երրորդ հարկում անսպասելի ամպրոպ պայթեց՝ խաթարելով խաղաղությունը վայելող մարդու օրերն ու ժամերը։ Աշնան այդ օրը ներս մտավ բրուտագործական արհեստանոցի սեփականատեր ընկերը համակրելի մի կնոջ հետ։ Ընկերը ջերմ բարևեց, կինը մի կերպ գլխով արեց։ Կնոջը թեթև գիտեր․ մի անգամ մորաքրոջ համար արխիվից տեղեկանք էր վերցրել։  Երաժիշտ էր, ավարտել էր կոնսերվատորիան, գոռոզամիտ էր, կարծես քաղաքում միայն ինքը դաշնամուրի ստեղների տեղը գիտեր։ Հիմա մտածեց, որ այս կինը արխիվի կանանցից վատն է։ Օրինակ՝ բարևելը շռայլություն էր համարել ու գլուխը՝ տմբտմբացրել։  Բայց սա՞ ինչու է եկել․․․ Ու լավ բան չգուշակեց։ Բրուտագործը թանկարժեք սուրճ էր բերել։ Սուրճն ինքն եփեց պղնձե հին, փայտե բռնակը ածխացած ու կրակից սևացած սրճեփի մեջ։ Սուրճը խմում էին աշխարհադետ պատշգամբում, ինքն էլ պատասխանում էր ընկերոջ հարցերին, կինը երազանքով նայում էր գետակի ջրերին։ Գիտական կանխավարկած կա, որ սա համեստության  ու քնքուշ երազանքների խորհրդանիշ է։

Քամին մեկ-մեկ պոկում էր սոսու տերևները, փռում գետի ջրերին, տերևները նաև պատշգամբ էին հասնում։ Զգաց, որ հյուրերը փչացնում են աշնան տեսարանը։

— Ե՞րբ են հեռանալու։

Չէին գնում, երևում է՝ ասելիք ունեին։

Վերջապես բրուտագործ ընկերը խոսեց․ «Այնպես է ստացվել, որ Դիանան մի երկու ամիս պիտի աշխատի այստեղ։ Նա քեզ չի խանգարի։ Ինքը քեզ շատ է հարգում․․․»։

Հարգո՞ւմ։ Դժվար թե։ Իրեն միայն արխիվի կնանիք են հարգում։ Հետո ի՞նչ ասել է՝ «պիտի»։ Հրամա՞ն է։ Լավ է, անունն էլ իմացավ։ Չքնաղ անուն է։

-Իսկ ի՞նչ է անելու։

-Նոտագրություններ է անում, դաշնամուրի դասերին է պատրաստվում, ծրագրեր է կազմում։ Չես ձանձրանա, ինքը նաև խոհանոցային գաղտնիքներին է տիրապետում։

Կուշտ էր, պետքը չէր, որկրամոլ չէր, վաղուց ինչ ընկներ, որտեղ ու երբ լիներ, կուտեր։

-Իսկ դո՞ւ։ Դու ի՞նչ պիտի անես։

-Ես․․․ Գործերի մեջ թաղված եմ, մեկնում եմ Իսպանիա։

-Ցլամարտի՞։

— Մի՛ ծաղրիր։ Այնտեղ բրուտագործության հետ կապված հարցեր կան, գուցե գամ՝ մնամ, հնարավոր է՝ վերադառնամ։

-Իրեն էլ տար։

— Չի լինի։ Արվեստի քոլեջից դուրս կմնա։

Ճգնակյացի ներաշխարհը փուլ եկավ ու միանգամից կարոտեց արխիվն ու նրա աշխատակիցներին։ Մտքով անցավ վեր կենալ, բերած սուրճը ձեռքները տալ ու դուրս քշել սենյակից, բայց հիշեց, որ բրուտագործ ընկերը ժամանակին համբերատար է եղել իր հանդեպ, անգամ արխիվի պահոցներից մեկն էր վերանորոգել, ու զղջաց չար մտքերի համար։

Հաջորդ օրը՝ առավոտյան, երկու ծանր պայուսակով աշխատասենյակ մտավ Դիանան։ Արդեն նախկին դարձած ճգնակյացը հավաքեց թղթերն ու համակարգիչը և անցավ պատշգամբ։

Նա մի սովորություն ուներ, որ գալիս էր գյուղից, որտեղ ապրել է երկար տարիներ։ Կեսօրին, առանձնապես արևին, միացնում էր ռադիոընդունիչը, Արևելքի ինչ-որ ռադիոկայան փնտրում ու լսում արաբական երգեր։ Հիմա էլ չէր դադարել արաբական երգեր լսել, քանի որ դրանք իրեն տանում էին անցյալ՝ գերանակապ երկհարկ տուն, նիրհող այգիներ, գյուղի ծույլ կեսօր ու վաստակած մարդիկ։

Հիմա ինքնամոռաց, չհիշելով անգամ, որ կողքին հայտնվել է ինչ-որ մեկը, երանության մեջ էր, երբ  լսեց սենյակից․ «Անջատե՛ք այդ նվնվոցը»։

Անսպասելի էր։ Հրամանն էր պակասում։ Մտքով վերադարձավ հեռավոր գյուղը, երբ ապրում էր դեպի անծայր հորիզոն բացվող լուսամուտներով տանը, և անսահմանությունը դրդում էր իրեն լսել  արաբական երգեր։ Գտել էր Խորհրդային հսկայական լամպերով ռադիոընդունիչ և օրվա 24 ժամը թողել միացած։ Կինը ներողամիտ էր իր սովորությունների հանդեպ, չէր անհագստացնում, ժպտում էր։ Հիմա այս չկայացած դաշնակահարը ․․․ Հայհոյեց ընկերոջը։

Այդ պահից սկսվեց «Սառը պատերազմի» շրջանը։

Մի օր՝ կեսօրին, երբ ինքը սովորաբար մեկ ժամով դուրս էր գալիս աշխատավայրից, խոհանոցից լսեց կնոջ փաղաքուշ ձայնը․ «Պարո՛ն նախկին տնօրեն, եկե՛ք միասին ճաշենք»։

-Սոված չեմ։

-Դե՛ լավ, բրուտագործ ընկերդ խնդրել է Ձեր նկատմամբ ուշադիր լինել։

Ձայնի մեջ ծաղր կար։  «Պարոն նախկին տնօրենը» արդեն իսկ թունդ ծաղր էր։

Դժկամությամբ մտավ խոհանոց, նստեց ծուռ ոտքերով, կաշին քերթած աթոռին ու վախվորած ձեռքն առավ պատառաքաղը։  Դիանան ժպտաց, սկսեց ուտել։

-Սիրուն ժպիտ ունի։ Ի՞նչ կարիք կար գնալ Իսպանիա,- մտածեց  նախկին տնօրենը, ապա զղջաց հրեշտակի մասին լավ մտածելու համար ու մտքում նրան անվանեց վհուկ։

Ընդմիջում չէր, այլ լուռ հարցաքննություն։ Լռության մեջ լսվում էր գետակի խշշոցը։ Ուտելուց պատահում էր՝ նայում էին միմյանց։ Նոր հայտնագործություն արեց․ Երևի բրուտագործ ընկերս չի նկատել․ Դիանան գեղեցիկ է ծամում, սիրուն ատամնաշար ունի։ Եվ այդ պահին փայլատակեց տղամարդու միտքը․ ինքը ատամների խնդիր ունի, դրանցով չի զբաղվում, իրեն չեն հետաքրքրում ուրիշների կարծիքը, դժվար է ծամում․․․ Ու որոշեց, որ դա  կլինի առաջին ու վերջին համատեղ ճաշը։ Ծամելուց նա բերանից գցեց մսի մի պատառ, հետո բրնձի հատիկներ, քիչ անց էլ՝ կարտոֆիլի մնացորդ ու պահեց սեղանի վրա։ Տեսավ Դիանան անտարբեր է, սեղանից հավաքեց մնացորդը ու բերանը տարավ, ապա շնորհակալություն հայտնեց ու ելավ պատշգամբ։

«Վերջ, հարցը լուծված է,- սա առաջին ու վերջին համատեղ ճաշկերույթն էր»,- մտածում էր արխիվապուրծը։

Բայց հաջորդ օրը կրկին լսեց ավելի սիրալիր ձայնը․ «Պարոն նախկին տնօրե՜ն․․․»։

«Համատեղ կյանքի» երկրորդ ամիսն էր, հոկտեմբերն էր, բայց տերոադորից լուր չկար։ Պատշգամբում  աշխատող նախկին տնօրենը մեկ էլ նկատեց շենքին մոտեցող էվակուատոր՝ մեջքին տարօրինակ բեռ։ Դաշնամուր էր։ Հետևից եկող տաքսին կանգ առավ ու միջից իջավ Դիանան։ Կռահեց, որ դաշնամուրը պիտի զարդարի աշխատասենյակը, և սարսափեց։ Ինքն այլևս խոսքի իրավունք չուներ։ Կապկված դաշնամուրը էվակուատորի վերամբարձ կռունկը պատշգամբից ներս խոթեց սենյակ, կոմունալի դեղին հագած բանվորներն այն տեղավորեցին նշված տեղում, վարձատրվեցին ու գոհ հեռացան։

Դաշնակահարուհու հետ մնաց մենակ։ Չէին խոսում։ Հետաքրքրության համար թե բնազդաբար, բացեց դաշնամուրի ստեղների կափարիչը՝ իմանալու մակնիշը, թեև դրանից գաղափար չուներ։ Անվան տեղը քերված էր ու այնպես փորփրված, կարծես գործիքի մեջ փայտփորիկ է բնավորվել։

— Անունն ի՞նչ է։

-Ինչ իմանա՜մ,- ծոր տվեց Դիանան։

Ու՞մն է։

-Իմը։ Օժիտս է։

-Դուք ամուսնացա՞ծ եք եղել։

-Հիշում եմ, նման բան եղել է։

-Հիմա օժիտդ ինչ գործ ունի այստեղ,- հարցրեց, թեև գիտեր պատասխանը։

-Չեմ խանգարի։ Մասնավոր դասերս այստեղ կանցկացնեմ, մինչև տեսնենք՝ ինչ կլինի։

Ինչ պիտի լիներ, երանի ընկերը գար ու իրեն ազատեր այս աներեսից։

— Արի՛ սուրճ խմենք, գետի խշշոցն էլ կվայելենք ,- ասաց կինը և առանց համաձայնություն առնելու սկսեց զնգզնգացնել բաժակները։

Ճիշտն ասած երկարատև երաշտից հետո գետը լռել էր, քանի որ սարերում եղած ձյունը դեռ մայիսի վերջին չքվել էր, աղբյուրների մի մասի ակերը՝ չորացել։  Եղած ջուրն էլ խժռում էին պոչատարները։ Միասին սուրճն էին «վայելում»՝ միմյանցից փախցնելով հայացքները։ Մեկ էլ կինը խոսեց․ «Գիտե՞ս, իրերի մի մասը խանգարում է դաշնամուրին և դասերիս։ Արի մի քանիսը հանենք։ Արկղեր եմ բերել, կտեղավորեմ»։

Սա արդեն ընդունեց ըմբռնումով։ Դե եթե դաշնամուրը վայրէջք կատարեց այստեղ, ուրեմն ամեն ինչ կարելի է։

Դիանան լծվեց գործի, արկղերում տեղավորեց, ապա խոհանոց, միջանցք ու զուգարան տեղափոխեց  ամսագրերը, գրքերի մեծ մասը, երկանքը, պղնձե սինիները, քաղաքի առաջին շեփորահարի շեփորը, լամպերը, մոմակալը, կուժը և հնադարյան սափորը։ Նա մաքրազարդեց պատերը, ազատեց երկու գեղանկարից ու հին լուսանկարներից։ Բացատրեց, որ հին լուսանկարները չի կարելի պահպանել։ Հետո փոքր գրապահարանը քշեց հեռավոր մի անկյուն ու ասաց․ «Մնաց գորգը։ Ուզում եմ փռել բազմոցին»։

150-ամյա  վիշապագորգ էր՝ տեղական հնագույն  տոհմի ունեցվածքից մնացած, որ նվեր էր ստացել, մշակել  էր նավթով, փաթաթել ծխախոտի տերևներով լցված երկար շորի մեջ ու դրել մի կողմ։

— Արա՛ ինչ ուզում ես։

Վայրկյանների ընթացքում գորգը զարդարեց բազմոցը։ Պատին մնացին Սրբի հարթաքանդակն ու «Եւ մի տանիր զմեզ ի փորձութիւն»-ը։

Մտածեց․ «Սա չի կարող աստվածավախ լինել։ Սնահավատի մեկն է, վախեցավ հանել»։

-Դիանա՛, ի՞նչ լուր կա Իսպանիայից,- առաջին անգամ անունը տալով՝ հարցրեց թեթև սարկազմով։

-Ոչ մի լուր,- ասաց ու զբաղվեց իր գործով։

Նախկին տնօրենն ու ձախողված ճգնակյացը զղջաց հարցի համար։

Մասնավոր դասերին հարմարվեց, կեսօրից հետո հեռանում, վերադառնում էր  երեք ժամ անց։

Մի օր իր վիճակը համեմատեց երկու ոտքով թակարդի մեջ ընկածի հետ,ու մտքովն անցավ, որ կինը գեղեցիկ ոտքեր ունի։ Լինում էր, որ գալիս էր կարճ շրջազգեստով, ու չնայել չէր կարող։ Կինը չնկատելու էր տալիս, տղամարդուն այսպես էր շնորհ անում։

Չէ՛, ուշանում է բրուտագործը։ Իսկ եթե չգա՞։

Աշնան վերջին օրերն էին։ Սոսիները մերկացել, բացել էին ճերմակ մարմինները, բլուրները գորշ ու անգույն էին։ Ուրբաթ օրվա կեսօրին երկինքը մթնեց, ու գարնան օրերին հատուկ ամպրոպից հետո քաղաքի վրա տեղաց ուշացած ու երկար սպասված անձրևը։ Փողոցներով առուներ էին հոսում, մարդիկ տուն էին փախչում, երթևեկությունը կաթվածահար էր, գետը վարարել և հոգեդարձից իրոք խշշում էր։ Երեխաները զանգահարեցին ու հայտնեցին, որ պարապմունքի չեն կարող գալ։

Անձրևը չէր ընդհատվում։ Մթնեց։ Հերթական կայծակը․ քաղաքը մեկեն լուսավորվեց, ապա լույսերը հանգան, ու ամենը ընկղմվեց մթության մեջ։ Խավարը դուր եկավ։ Նա հեռացավ պատուհանից ու նստեց գորգով բազմոցին։ Կինն էլ եկավ ու նստեց կողքին։ Անսպասելի էր։ Մտքով անցավ վեր կենալ, բայց չուզեց։ Լուռ էին։ Մեկ էլ՝ Դիանան  գլուխը դրեց տղամարդու ուսին, ապա վերցրեց նրա ձեռքն ու գրկել տվեց կանացի մեջքը։

Ճգնակյացից նշույլ չմնաց․․․

«Տարիքի համեմատ հիանալի կազմվածք ունի»,- մտքում ասաց տղամարդը։ Եղածը ավելորդ համարելով՝ փորձեց քաշել ձեռքը, բայց կինը ամուր բռնեց այն։ Կայծակը լուսավորեց սենյակը, և Դիանան ավետեց․ «Գալիս է․․․ Ընկերդ գալիս է»։

-Ե՞րբ։

-Վաղը երեկոյան կլինի քաղաքում։

Տղամարդը երկու կես դարձավ։ Մեկն ուրախ էր, որ կգա ու կտանի այս անհասկանալի պնդերեսին, մյուսն ասում էր՝ լավ կլիներ, չգար։

Գլուխը ուսին դրած շարունակեց․ «Խոստովանում եմ։ Քեզ այնպե՜ս եմ սովորել։ Դժվար է լինելու ինձ համար, բայց ինչ արած։ Եթե ստացվի, ուզում եմ ապրել մեծ քաղաքներում։  Ինձ դուր է գալիս քաղաքի աղմուկը։

Նախկին տնօրենը քիչ կարդացած էր, բայց լավ գիտեր Հայր Սերգիին։ Այդ Սուրբ մարդը ի վերջո չդիմացավ․․․ Իր ցանկությանը հակառակ նա մի կողմ քաշեց կնոջ ձեռքը և դուրս եկավ պատշգամբ։ Անձրևը չէր դադարում։ Քիչ անց կինը տաքսի կանչեց։

Քնով անցավ գորգի վրա։ Անձրևը դադարեց լուսաբացին։

Արթնացավ գետի խշշոցից։ Աչքն ընկավ Սրբի հարթաքանդակին։ Կրկին հիշեց Հայր Սերգիին։ Ինքն էլ չհասկացավ, թե ինչու պատից պոկեց հարթաքանդակն ու «Եւ մի տանիր զմեզ ի փորձութիւն»-ը և դրանք տեղավորեց արկղերից մեկում։ Դուրս եկավ պատշգամբ։ Արեգակը աղոտ լուսավորում էր, օդը մաքուր էր, գետը՝ վարար։ Քաղաքը քնել ու արթնացել էր՝ բնության տարերքներից վախվորած և փրկված։ Տասնյակ մարդիկ երկու ափերից դիտում էին ջրերի մեջ բնավորված բադերին։ Դրանք անվնաս էին, հավաքվել էին տախտակամածներին ու կերակրվում էին։

Մայրամուտին թանկարժեք մեքենայով ժամանեց բրուտագործը։ Ընկերոջ համար նվեր էր բերել՝ գնդիկավոր գրիչ։ Շտապում էր, ասաց՝ հանքատերերի հետ անհետաձգելի հանդիպում ունի։ Դիանան մտավ խոհանոց՝ տեղական սուրճ պատրաստելու։

Ընկերը շշուկով հարցրեց․ «Արի անկեղծ լինենք․․․ փորձե՞լ ես»։

-Ի՞նչն եմ փորձել։

— Դե՜, կին է, մենակ էիք։

— Փորձը՝ փորձանք չէ։

Ու էլ ոչինչ։

Սուրճը չխմեցին։ Վեր կացան։

-Վաղը չէ մյուս օրը թռչում ենք։

Անհանգստացավ․ «Դաշնամուրը․․․»։

-Վարվեք ինչպես կուզեք,- ընդհատեց ու անտարբեր ասաց Դիանան։

Գնացին։ Մնաց մենակ։ Դուրս եկավ պատշգամբ ու դիտում էր փողոցի անցուդարձը։ Գետը խաղաղվել էր։ Տեսավ, որ չափից ավելի են հեռախոսով մարդիկ, որ քաղաքում շատ են ծխողները, չգիտես ինչու եզրակացրեց, որ կային նաև այլ տեսակի՝ «ուրախ ու երջանիկ» ծխողներ և դա համարեց հերթական հայտնագործությունը։ Ջահել, սիրուն աղջիկներ էին քայլում, ժպտերես ու հմայիչ։ Ահա և մեկը․ նա էր, որ կար՝ Բոտիչելիի «Գարուն»-ը։ Վայելքի մեջ, անորոշ թափառող հայացքներով  փայլփլող «Նիվաներին» հենված տղաները չնկատեցին, որ Գարունը եկավ ու անցավ իրենց կողքով։

Ու մեկ էլ՝ ցնցվեց․ գետափն ի վար, շատ մոտ, քայլում էր ջահել մի կին՝ մազերը՝ հետևում բնականից թեթև ոլորած․․․ Քամին խաղում էր խոպոպների հետ․․․ Կնոջ վարսերն էին․․․ Այսպես նա դպրոց էր գնում։ Ուշքի եկավ, երբ նեղլիկ կամրջին հայտնվեց գրականության ուսուցիչը՝ քաղաքի դասական ամուրին։ Ինչո՞ւ դասական, քանի որ չամուսնացած տղամարդկանցից միայն նրան էին հիշում ու նրան մատնացույց անում։ Երկար ժամանակ է, չէր երևում։ Պանամկայով էր, պայուսակը չկար, ոտքերն հազիվ էր քարշ տալիս, ինչպես միշտ տխուր էր։ Տարիներ են անցել, բայց չէր հաշտվում քաղաքի ռմբակոծության ժամանակ զոհված շինարար եղբոր կորստի հետ։ Կամուրջն անցավ, քայլում էր տոտիկ-տոտիկ անելով՝ հաճախ հենվելով գետեզրյա երկաթե բազրիքներին։ Օրորվում, քիչ էր մնում ընկնի, բայց անտեսանելի մի ձեռք պահում էր նրան։ Նախկին տնօրենը կարծում էր, թե գրականության այս ուսուցիչը ամենաազնիվ կյանքով ապրող մարդն է քաղաքում։  Թե ազնիվ ես ապրել, ուրեմն շիշ կհավաքես։ Դրա համար էլ միշտ կարիքավոր է եղել։

Հիշեց, որ ուսուցչի հայտնի գործարար համադասարանցին մի երկու անգամ գնացել-հանդիպել է, առաջարկել է նյութական աջակցություն, բայց սա մերժել, ժպտացել ու խորին շնորհակալություն է հայտնել։ Ոչ ոքի նեղություն պատճառել չի ուզում։ Հասցրել է ծննդյան տարեթվով ու առանց մահվան տարեթվի իր շիրմաքարը կանգնեցնել հայրենի գյուղի գերեզմանատանը, որին օրեցօր մոտենում է աշխարհի ամենամեծ պոչամբարը՝ սպառնալով խժռել հանգուցյալներին։

Ուսուցիչը կանգ առավ ու ճաղերի արանքից սկսեց դիտել գետում լող տվող բադերին, հիանալ ջրերում  արտացոլված կապույտով։

Արևն անցավ,  չքացան ստվերները, դրանց հետ՝ նաև ընկերն ու  դաշնակահարուհին՝ դառնալով չեղած ինչ-որ բան, անմիտ պատահականություն ու անհեթեթություն։

Ճգնակեցությունը վերագտած նախկին տնօրենը գիշերն անցկացրեց պատշգամբում՝ բազկաթոռի վրա՝ սոսիների վերջին տերևաթափի տակ։  Գիշերը վեր թռավ  երազից․ տեսել էր գետափով իջնող իր կնոջը․․․ Քամին խաղում էր վարսերի հետ, կանչեց, ուզեց թռչել պատշգամբից, հասնել նրան, բռնել։ Մնաց անարձագանք, ինչպես որ լինում է իր բոլոր երազներում ․․․ Ու անհետացավ գետի ջրերում։

Առավոտը մղձավանջ էր։

Պատշգամբը լի էր սոսու կարմրավուն տերևներով։

Կեսօրին սոցցանցերում տարածվեց կարմիր, խոշոր տառերով հայտարարություն․ «Նվիրում եմ անհայտ ծագմամբ հին դաշնամուր․ Հասցեն՝ Բրուտագործների փողոց․․․»։