Հատված գրքից՝

Չ­նա­յած այն օ­րե­րից ան­ցել է շուրջ 40 տա­րի, սա­կայն հի­շո­ղութ­յանս մեջ անջն­ջե­լի է մնա­ցել մի դեպք, ո­րը տե­ղի է ու­նե­ցել գյու­ղում` մեր տա­նը:

1961թ. գար­նա­նա­մու­տին հար­կա­դիր մոր­թի են­թարկ­վեց մեր միակ կո­վը, քա­նի որ հի­վանդ էր և­ օր օ­րի նի­հա­րում էր, ու մեր ըն­տա­նի­քի ա­նաս­նագլ­խա­քա­նա­կը մնաց ե­րեք այծ և նույն­քան էլ ուլ: Ա­ռանց կո­վի այդ տա­րի­նե­րին գյու­ղում ապ­րելն անհ­նար էր. դա նշա­նա­կում էր, որ ըն­տա­նի­քը պետք է ա­ռանց յուղ ու պան­րի, ա­ռանց կաթ ու մա­ծու­նի մնա: Իսկ նոր կով գնե­լու հա­մար մենք չու­նեինք ո՛չ գու­մար և­ ո՛չ էլ նյու­թա­կան այլ հնա­րա­վո­րութ­յուն:

Տա­նը հորս ու մորս հետ ապ­րում էինք ես և փոքր եղ­բայրս` Պարգ­ևը, իսկ մյուս­նե­րը գնա­ցել էին աշ­խա­տե­լու Քա­ջա­րա­նում: Ե­րե­կո­նե­րը ծնող­ներս նստում, խելք-խել­քի էին տա­լիս, բայց այդ­պես էլ չէին կա­րո­ղա­նում վճռել, թե ինչ կեր­պով պետք է, ի­րենց ա­սած, «մի ե­րին­ջից, բա­նից, թե­կուզ սա­վա ծնի» առ­նեն` գյու­ղի ու­սու­ցիչ­նե­րից ո­րոշ գու­մար պարտք վերց­նե­լով: Այդ տա­րի­նե­րին գյու­ղում փող կար միայն ու­սու­ցիչ­նե­րի մոտ:

Գ­յու­ղի նա­խա­գա­հը ձեռ­քե­րը պար­զել էր, թե կով, ե­րինջ չու­նի, հար­ևան Մալ­դա­շի նա­խա­գահն էլ նույնն էր ա­սել: Հայրս էլ թե՝ «Ե­թե մե­րոնք չեն տա­լիս, Տաթևն ին­չի՞ պետք է տա», ու չդի­մեց էլ նրանց: Այդ­պես մտա­մո­լոր՝ չէր ի­մա­նում ինչ ա­նել: Ու մի օր, երբ հեր­թա­կան քննար­կումն էր ըն­թա­նում, մայրս դի­մեց հորս, թե՝ «Ա՛յ մարդ, վե՛ր կաց գնա՛ Աղ­վա­նի` մեր Սամ­սո­նի մոտ, է­լի նա մի բան կա­նի, կօգ­նի: Հո ու­րի՞շ չի, քո ար­յունն է, կհաս­կա­նա, կըն­դա­ռա­ջի քեզ»: Սամ­սոն Բար­սեղ­յա­նը մեր տոհ­մից էր սեր­վում և Աղ­վա­նի գյու­ղի նա­խա­գահն էր: Հայրս չե­մու­չում ա­րեց, թե ա­մա­չում է, գնա ո՞նց ա­սի, նա էլ գու­ցե պա­տաս­խա­նի, թե ին­չի՞ ձեր կոլ­խո­զից չես առ­նում, 30 տա­րի աշ­խա­տել ես նրա հա­մար… Մի խոս­քով՝ խիստ տա­րա­կու­սան­քի մեջ էր: Վեր­ջա­պես ուշ ե­րե­կո­յան ո­րոշ­վեց, որ հայրս ա­ռա­վոտ­յան շուտ պետք է գնա Աղ­վա­նի` մեր Սամ­սո­նի մոտ:

Բո­լորս սրտատ­րոփ սպա­սում էինք, թե վե­րա­դար­ձին հայ­րիկս ինչ լուր է բե­րե­լու: Վեր­ջա­պես ե­րե­կո­յան կողմ նա ե­կավ՝ ու­րախ ժպի­տը դեմ­քին: Մայրս, տես­նե­լով նրան, ա­սաց. «­Չէի՞ ա­սում, որ է­լի քո­նը կօգ­նի քեզ, Սամ­սո­նը քեզ չի մեր­ժի: Տե­սա՞ր, որ ճիշտ էի ա­սում»:

Հայրս էլ թե՝ «Ա՛յ մարդ, ա­մա­չում եմ, է­լի՛: Հեշտ չէր ա­սե­լը, բայց Սամ­սո­նը շատ լավ ըն­դու­նեց, ցույց տվեց ու­նե­ցած հղի ե­րինջ­նե­րը և­ ա­սաց. «Ո­րը ցան­կա­նում ես, ջո­կի՛ր»: Դե՛, եր­կու-ե­րեք լավ ե­րինջ կար, վա­ղը կգնամ, դրան­ցից մե­կը կբե­րեմ»:

Հա­ջորդ օ­րը հայրս վերց­րեց գյու­ղի բեռ­նա­տար­նե­րից մե­կը, գնաց Աղ­վա­նի և հ­ղի ե­րինջ­նե­րից մե­կը բե­րեց: Ավ­տո­մե­քե­նա­յից ի­ջեց­նե­լիս մայրս ու հա­վաք­ված հար­ևան­նե­րը օրհ­նե­ցին, որ բա­րով-խե­րով լի­նի, մե­կը հա­զար ա­նի, օ­ջա­խին բա­րիք տա, և­ այլն՝ չմո­ռա­նա­լով նաև նշել, որ լավ ա­նա­սուն է, ե­թե ա­մեն ինչ հա­ջող գնա, մինչև մեկ ա­մի­սը ծնե­լու է: Մեր ու­րա­խութ­յա­նը չափ չկար: Ես և փոքր եղ­բայրս ե­րին­ջին ա­ռա­վոտ­նե­րը գո­մից հա­նում էինք գյու­ղին շատ մո­տիկ թավ կա­նա­չի մեջ ա­րո­տի, նախ­րին չէինք խառ­նում. ծնե­լու օ­րե­րը մոտ էին: Մեզ թվում էր, թե ե­րին­ջը գյու­ղի ա­մե­նա­լավ կովն է դառ­նա­լու, և նույ­նիսկ ու­րախ էինք, որ մեր ծե­րա­ցած կո­վը մորթ­վեց, գնաց: Մեղք ա­րած չեմ լի­նի, ե­թե ա­սեմ, որ գյու­ղի մարդ­կան­ցից էլ նա­խան­ձող­ներ կա­յին, թե լավ ե­րինջ է, և­ ե­թե Սամ­սո­նը չլի­ներ, այդ գնով Բախ­շուն չէին տա:

Մի խոս­քով, խնդի­րը լուծ­ված էինք հա­մա­րում և չար աչ­քե­րից ե­րին­ջին պա­հե­լու հա­մար փուշ էինք դրել գո­մի դռան գլխին, կա­նաչ էինք հնձում, բե­րում, կե­րակ­րում, մաք­րում ու շո­յում մեջ­քը, գլու­խը, աչ­քե­րը:

Ե­կավ մի պահ, որ ե­րին­ջը էլ ա­րո­տի չէինք հա­նում, ու­ռել, լցվել էր կուրծ­քը, ուր որ է՝ պետք է ծներ: Եվ մա­յիս­յան մի պայ­ծառ ա­ռա­վոտ ե­րին­ջը ծնեց ազն­վա­ցեղ կեն­դա­նուն հա­տուկ տվյալ­նե­րով մոխ­րա­գույն մի ա­ռողջ ա­րու հորթ: Ե­րին­ջը լի­զեց հոր­թին, չո­րաց­րեց և ցամ­քա­րի փա­փուկ հա­տա­կին հոր­թը ա­րեց ա­ռա­ջին ան­վարժ քայ­լե­րը, գլու­խը մտցրեց մոր կրծքի մեջ ու գտնե­լով պտուկ­նե­րից մե­կը՝ սկսեց ծծել` ու­րախ շար­ժե­լով պո­չը: Մ­նա­ցա­ծը կար­գա­վո­րեց մայրս:

Ան­ցավ շուրջ մեկ շա­բաթ: Ե­րին­ջը պա­հում էինք գո­մում և կե­րակ­րում կա­նաչ խո­տով: Մայրս ա­սում էր, որ կա­մաց-կա­մաց ղա­րար կընկ­նի, ա­ռաջ կգնա, ե­րինջ է, այդ­պես կլի­նի, սա­կայն օ­րե­րը գնում էին, բայց ե­րին­ջը հա­զիվ կա­րո­ղա­նում էր կե­րակ­րել իր «ոս­կե հոր­թին», ու օր օ­րի նկա­տե­լի նի­հա­րում էր:

Ծ­նող­ներս ան­հանգս­տա­ցան, ա­նաս­նա­բույժ կան­չե­ցին, սրսկում­ներ ա­րե­ցին, սա­կայն գնա­լով կեն­դա­նու վի­ճա­կը ա­վե­լի էր ծան­րա­նում: Մայրս, եր­բեմն դժգո­հե­լով, ա­սում էր. «Չար աչք է դի­պել, էն­քան էս ու էն կռկռա­ցին, թե լավն է, լավն է, էս­պես դա­ռավ»: Եր­բեմն էլ էլ քթի տակ մե­նա­խո­սում էր, թե՝ «­Մեզ բախտ որ­տե­ղից, որ լավ կով ու­նե­նանք»:

Է­լի օ­րեր ան­ցան, ե­րին­ջը դժվա­րութ­յամբ էր տե­ղից բարձ­րա­նում, ամ­բողջ օ­րը նստած էր մնում, բե­րած թարմ կա­նա­չին չէր էլ նա­յում: Ա­ռա­վոտ­յան ու ե­րե­կո­յան էր միայն տե­ղից վեր կե­նում, այն էլ օգ­նե­լով, որ, թե­կուզ այդ վի­ճա­կում, հոր­թին կե­րակ­րի: Երբ մայրս հոր­թին բաց էր թող­նում մոր տակ, ե­րին­ջի խամ­րած աչ­քե­րը նկա­տե­լի պայ­ծա­ռա­նում էին, նա այն­պի­սի դիր­քով էր կանգ­նում, որ հար­մար լի­ներ հոր­թին, ու մի կերպ շրջե­լով գլու­խը՝ լի­զում էր նրա հե­տույ­քը, պո­չը, իսկ հոր­թը, հետ­ևի ոտ­քե­րը լայն դրած, ծա­ղիկ պո­չը խա­ղաց­նե­լով, գլու­խը մտցրած մոր կրծքի մեջ՝ ծծում էր ա­նուշ կա­թը՝ չի­մա­նա­լով, որ մայ­րը վեր­ջին ճի­գե­րը գոր­ծադ­րե­լով է կյանք տա­լիս ի­րեն:

Ես դեռ չէի արթ­նա­ցել, ա­ռա­վոտ­յան տխուր լու­րը գու­ժեց տուն: Մայրս էր, լա­ցա­կու­մած ձայն տվեց ինձ. «­Վե՛ր կաց, էն ան­տե­րը սատ­կել է, տես­նենք ինչ ենք ա­նե­լու»:

Հայրս մի քա­նի հո­գու հետ կանգ­նած էր անշն­չա­ցած կեն­դա­նու մոտ, ո­րը նստած դիր­քում էլ սատ­կել էր: Ա­ռա­ջին հա­յաց­քից թվում էր՝ հենց այն­պես նստած է՝ գլու­խը թե­քած մի կող­մի վրա: Հե­ռու բո­լո­րիցս, շատ տխուր վի­ճակ էր: Հար­ևան­նե­րը, գյու­ղի մար­դիկ, ով­քեր գա­լիս և տես­նում էին կա­տար­վա­ծը, ի­րենց մե­ղա­վոր էին զգում: Իսկ իմ մտքում հորթն էր, մայ­րա­կո­րույս հոր­թը:

Որ մեր ըն­տա­նի­քը պարտ­քով գնած, դեռևս չու­նե­ցած կովն էր կորց­րել, աչ­քիս չէր եր­ևում. հոր­թը, այդ ան­մեղ, սի­րա­սուն հոր­թը, որ որ­բա­ցել էր, ի՞նչ պետք է ա­ներ ա­ռանց մոր, ին­չո՞վ պետք է կե­րակ­րեինք և­ ինչ­պե՞ս: Դա ինձ հան­գիստ չէր տա­լիս:

Ե­րին­ջը գո­մից դուրս էր՝ գո­մին հա­րող ծած­կի տակ, իսկ հոր­թը գո­մի հոր­թա­նո­ցում ան­հոգ սպա­սում էր, որ պետք է բաց թող­նենք մոր տակ: Բայց ա­մեն ինչ վեր­ջա­ցած էր, այլևս հոր­թը չպի­տի վա­յե­լեր ա­նուշ կա­թը, այլևս դնչի­կը չպետք է մխրճեր մոր տաք կրծքի մեջ, այլևս մայ­րը նրան չպետք է փա­ղաք­շեր, չպետք է սի­րեր: Նա հա­վերժ զրկվել էր մայ­րա­կան գուր­գու­րան­քից: Հան­դարտ քայ­լե­լով մտա գոմ, հոր­թը ան­հան­գիստ շարժ­վում էր հոր­թա­նո­ցում՝ հա­յաց­քը դե­պի գո­մի ել­քը: Տես­նե­լով ինձ՝ նա բա­ռա­չե­լու նման ա­ղեր­սա­գին ձայն հա­նեց, և­ ինձ թվաց, թե նրան հայտ­նի է ա­մեն ինչ: Մո­տե­ցա, գրկե­ցի հոր­թի վի­զը, փա­ղաք­շե­ցի, և­ ինձ­նից ան­կախ ար­ցունք­ներս սկսե­ցին հո­սել: Իմ ա­ռաջ որ­բա­ցած հորթն էր, և թվում էր, որ ա­մե­նա­շատն աշ­խար­հում այս հորթն ու­նի կա­րեկ­ցան­քի կա­րիք:

Երբ դուրս ե­կա գո­մից, չնա­յած սրբել էի ար­ցունք­ներս, աչ­քերս կարմ­րել էին, և դժ­վար չէր տես­նող­նե­րին նկա­տել, որ ար­տաս­վել եմ: Հայրս ձեռ­քը փա­ղաք­շա­գին դրեց գլխիս, քա­շեց ինձ թևի տակ՝ ա­սե­լով. «­Բա՛ն չկա, Աստ­ված մեծ է, մի բան կա­նենք»:

Այդ օր­վա վեր­ջին մեզ հայտ­նի դար­ձավ, որ Աղ­վա­նուց «մեր Սամ­սո­նը», լսե­լով կա­տար­վա­ծը, ա­սել է, թե ո­չինչ, ի­րենք տեր են և՛ սատ­կած ե­րին­ջին, և՛ հոր­թին. փո­խա­րե­նը կա­րող ենք մեկ ու­րիշ ե­րինջ տա­նել:

Հա­ջորդ ա­ռա­վոտ­յան շուտ ե­րին­ջը բար­ձե­ցին մի բեռ­նա­տար, հոր­թը նույն­պես բարձ­րաց­րին թափ­քը, կա­պե­ցին մի անկ­յու­նում, և­ որ­պես­զի մինչև Աղ­վա­նի հոր­թին բան չպա­տա­հի, ես նույն­պես բարձ­րա­ցա թափք: Մեկ անշն­չա­ցած, ար­դեն ու­ռած մորն էի նա­յում, մեկ որ­բա­ցած հոր­թին, և սիրտս ճմլվում էր: Ճա­նա­պար­հը խճա­պատ ու ան­հարթ էր, ցնցում­նե­րից ե­րին­ջի դիա­կը մեկ մո­տե­նում էր մեզ, մեկ էլ հե­ռա­նում: Ո­րոշ տա­րա­ծութ­յուն անց­նե­լուց հե­տո տե­սա, որ հոր­թը բռնել է մոր պտու­կը և չփչ­փա­լի ծծում է: Միան­գա­մից այն­պի­սի մի լաց սկսվեց ինձ մոտ, որ պատ­մե­լի չէ: Հոր­թին հետ քա­շե­ցի, մեծ դժվա­րութ­յամբ մո­րը հրե­ցի մի կող­մի վրա, և­ իմ բախ­տից ավ­տո­մե­քե­նա­յի ցնցում­նե­րից ե­րին­ջը մղվեց թափ­քի հա­կա­ռակ անկ­յու­նը: Ար­դեն ա­վե­լի զգու­շա­վոր էի, բայց այլևս աչքս չէի կա­րո­ղա­նում կտրել ո՛չ հոր­թից և­ ո՛չ էլ մո­րից: Ամ­բողջ ճա­նա­պար­հին չէի կա­րո­ղա­նում զսպել ինձ: Իսկ երբ հա­սանք Աղ­վա­նի և ֆեր­մա­յում պետք է ի­ջեց­նեինք ե­րինջն ու հոր­թը, տես­նե­լով հա­վաք­ված­նե­րին՝ լացս սաստ­կա­ցավ, չնա­յած ո­րո­շել էի զուսպ ու հան­գիստ եր­ևալ նրանց մոտ: Մեր գյու­ղից հարս գնա­ցած կթվո­րու­հին մո­տե­ցավ ինձ, շո­յեց գլուխս, և հոր­թին տա­րան:

Այլևս չտե­սա «ոս­կե հոր­թին»: Ն­րա­նից մի նա­խի՞ր սեր­վեց, թե՞ հա­րա­զատ իր բախ­տին՝ մորթ­վեց սպան­դա­նո­ցում, ի՞նչ ի­մա­նաս:

Ան­ցել են տաս­նամ­յակ­ներ, սա­կայն այդ հի­շո­ղութ­յու­նը մո­ռա­նալ չեմ կա­րող. այն մասն է իմ ապ­րած օ­րե­րի, իմ հայ­րե­նի տան պարզ ու ա­նա­ղարտ վի­ճա­կի:

13.06.2001թ., ք. Գո­րիս

ՍՀՀԿ

See author's posts